←
मंगळवार, 28 जानेवारी 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 143

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । हें अंतःकरण निकें । जेथ विषयांचेनि नांवें न टिके । विटाळु कांहीं ॥

"Therefore, Arjuna, listen; this heart is pure, where no defilement of sensory objects remains even in name."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
निकें Adjective
Nikēṃ
शुद्ध किंवा चांगले
Pure or Good
विषयांचेनि Noun
Viṣayāñcēni
विषयांच्या (इंद्रिय सुखांच्या)
Of sensory objects
विटाळु Noun
Viṭāḷu
अशुद्धता किंवा दोष
Impurity or Defilement
टिके Verb
Ṭikē
राहणे किंवा टिकणे
To stay or endure

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना ऐक, हे मन इतके स्वच्छ आणि चांगले असते की, तिथे विषयांच्या (मोहाच्या) नावाने सुद्धा कोणतीही अशुद्धता राहत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अंतःकरणाची शुद्धता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात विलीन झाले आहे, त्याचे अंतःकरण 'निके' म्हणजे अत्यंत निर्मळ असते. अशा मनात ऐहिक विषयांची (काम, क्रोध, लोभ) सावलीही पडत नाही. ज्याप्रमाणे आरसा स्वच्छ असेल तरच त्यात स्पष्ट प्रतिबिंब दिसते, त्याप्रमाणे हे शुद्ध अंतःकरण कोणत्याही बाह्य प्रलोभनाने विटाळले जात नाही. विषयांचा स्पर्श तर दूरच, पण त्यांचे नावही तिथे टिकू शकत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपले ध्येय निश्चित करतो, तेव्हा बाह्य प्रलोभने आपल्याला विचलित करू नयेत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा निश्चय केला असेल, तर मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण त्याच्या मनात येऊ नये; हेच 'शुद्ध अंतःकरण' होय.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना त्याच्या अंतःकरणाच्या निर्मळतेचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 47

जेणे विषयांचेनि नांवे । न विसंवादिजे स्वभावें । जयाचेनि चित्तें न संभवे । द्वैतबुद्धि ॥ ४७ ॥

"He who is naturally unperturbed by sensory objects and whose mind is devoid of the sense of duality."

जेणे Pronoun
Jene
ज्याने / ज्याच्याद्वारे
By whom
विषयांचेनि Noun
Vishayancheni
विषयांच्या (इंद्रिय भोगांच्या)
Of sensory objects
विसंवादिजे Verb
Visanvadije
विचलित होणे किंवा विरोध करणे
To be disturbed or conflicted
स्वभावें Adverb
Swabhave
सहजपणे किंवा स्वभावतः
Naturally
चित्तें Noun
Chitte
मनामध्ये / अंतःकरणात
In the mind
द्वैतबुद्धि Noun
Dwaitabuddhi
भेदभाव करण्याची वृत्ती
Sense of duality

💡 अर्थ

ज्याला विषयांच्या नावाने सुद्धा कधी त्रास होत नाही आणि ज्याच्या मनात कधीही भेदभाव किंवा द्वैत निर्माण होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. असा पुरुष जो स्वभावतःच इंद्रियांच्या विषयांनी (जसे की मोह, माया) विचलित होत नाही. त्याच्या अंतःकरणात 'मी' आणि 'दुसरा' असा भेदभाव उरत नाही. त्याला सर्व चराचर सृष्टीमध्ये एकाच ईश्वराचे रूप दिसते, त्यामुळे त्याच्या मनात द्वैतबुद्धीचा लवलेशही नसतो. ही स्थिती पूर्ण वैराग्य आणि ज्ञानाची आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांशी वागतो, तेव्हा जात, धर्म किंवा श्रीमंती-गरीबी असा भेदभाव न करता सर्वांना समान मानणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक आचरण आहे. उदाहरणार्थ, शाळेत सर्व मित्रांना सारखीच मदत करणे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे अशा व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत जिने मानसिक संतुलन प्राप्त केले आहे आणि जिला सर्वत्र एकता दिसते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 213

म्हणौनि समर्थें जे जे कीजे । तें तें इतरींही अनुष्ठिजे । तेंचि प्रमाण मानिजे । साधारणें ॥ २१३ ॥

"Therefore, whatever is done by the great, that same is practiced by others; common people accept that as the authority."

समर्थें Noun
samarthēṃ
थोर किंवा सामर्थ्यवान व्यक्तीने
by a powerful or great person
कीजे Verb
kījē
केले जाते
is done
इतरींही Pronoun
itarīṃhī
इतरांकडूनही
by others also
अनुष्ठिजे Verb
anuṣṭhijē
आचरणात आणले जाते
is practiced or followed
प्रमाण Noun
pramāṇa
आदर्श किंवा पुरावा
standard or authority
साधारणें Noun
sādhāraṇēṃ
सामान्य लोक
common people

💡 अर्थ

म्हणून थोर किंवा श्रेष्ठ माणसे जे जे काही करतात, त्याचेच अनुकरण इतर लोक करतात. सामान्य लोक त्यांच्या वागण्यालाच आदर्श मानतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाच्या जबाबदारीवर प्रकाश टाकतात. ते सांगतात की, समाजात ज्यांना मान-सन्मान मिळतो किंवा जे प्रभावशाली आहेत, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे समाज बारकाईने पाहत असतो. श्रेष्ठ व्यक्तीने केलेले कर्म हे इतरांसाठी एक नियमावली किंवा प्रमाण बनते. जर एखादी मोठी व्यक्ती सदाचाराने वागली, तर सामान्य जनताही आपोआप चांगल्या मार्गाला लागते. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी समर्थ व्यक्तींनी आपले आचरण अत्यंत शुद्ध आणि जबाबदार ठेवणे आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर घरातील मोठी माणसे वेळेचे पालन करत असतील, तर मुलेही ते पाहून वेळेचे महत्त्व शिकतात. उदाहरण: शिक्षकांनी शिस्त पाळली की विद्यार्थीही शिस्तप्रिय बनतात.

📌 संदर्भ

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर कसा परिणाम होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा