←
शुक्रवार, 03 जानेवारी 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 83

तंव तो अर्जुनु म्हणे । देवा हें काय मी न जाणें । परि येणें मोहें अंतःकरणें । व्याकुळ जाहलों ॥ ८३ ॥

"Then Arjuna said, 'O Lord, I do not say I don't understand this; but my heart is distressed by this delusion.'"

अर्जुनु Noun
Arjunu
अर्जुन
Arjuna
म्हणे Verb
Mhane
म्हणाला
said
न जाणें Verb
Na Jane
माहित नाही असे नाही
not that I don't know
मोहें Noun
Mohen
मोहामुळे / आसक्तीमुळे
due to attachment/delusion
अंतःकरणें Noun
Antahkarane
मनाने / हृदयाने
by the heart/mind
व्याकुळ Adjective
Vyakula
अस्वस्थ / कासावीस
distressed/agitated

💡 अर्थ

तेव्हा अर्जुन म्हणाला, 'देवा, मला हे समजत नाही असे नाही, पण या मोहामुळे माझे मन खूप अस्वस्थ झाले आहे.'

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत अर्जुन आपली मानसिक स्थिती श्रीकृष्णासमोर मांडत आहे. त्याला युद्धाचे परिणाम आणि आपले कर्तव्य माहित आहे, परंतु 'स्वकीय' लोकांबद्दलच्या मोहामुळे त्याचे मन विचलित झाले आहे. ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की, अर्जुनाला सत्य माहित असूनही भावनेचा पगडा त्याच्या विवेकावर भारी पडला आहे. हे केवळ अज्ञान नसून भावनेचा अतिरेक आहे, जो मनुष्याला कर्तव्यापासून परावृत्त करतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्याला काय बरोबर आहे हे माहित असते, पण भावनांमुळे आपण गोंधळून जातो, तेव्हा आपण आपल्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. उदाहरण: एखाद्या मित्राने चूक केली असताना त्याला टोकणे कठीण जाते, पण सत्यासाठी ते गरजेचे असते.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर आपल्या नातेवाईकांना पाहून अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि त्यामुळे झालेली त्याची व्याकुळता तो श्रीकृष्णाला सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 128

म्हणौनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि आचरावे उत्तम । फळाशा सांडूनि ॥

"Therefore, perform the appropriate actions and the prescribed duties excellently, by renouncing the desire for the fruits."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchit
योग्य
Appropriate
विहित Adjective
Vihit
शास्त्राने सांगितलेले
Prescribed
आचरावे Verb
Aacharave
आचरण करावे
Should practice
फळाशा Noun
Phalasha
फळाची आशा
Desire for results
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून
Renouncing

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य काम आहे आणि जे शास्त्रानुसार आपले कर्तव्य आहे, तेच फळाची अपेक्षा न ठेवता अतिशय चांगल्या प्रकारे करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे 'उचित' (योग्य) आणि 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्या कर्माच्या फळाची कोणतीही हाव किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाचा त्याग करून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर तेच कर्म ईश्वराची सेवा ठरते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत किती गुण मिळतील या चिंतेत न पडता, केवळ आपला अभ्यास प्रामाणिकपणे आणि उत्तम रीतीने करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्मयोगाचे सार स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 165

म्हणौनि अज्ञानाचेनि मूळें । संशयो हा बळावे बळें । तो विवेकाचेनि धारधारें । शस्त्रें उपडीं ॥ १६५ ॥

"Therefore, doubt strengthens due to the root of ignorance; uproot it with the sharp weapon of discernment."

अज्ञानाचेनि Noun
ajñānācēni
अज्ञानामुळे
due to ignorance
संशयो Noun
saṃśayō
संशय किंवा शंका
doubt
बळावे Verb
baḷāvē
बळकट होतो किंवा वाढतो
strengthens
विवेकाचेनि Noun
vivēkācēni
विवेकाने (योग्य विचाराने)
through discernment
धारधारें Adjective
dhāradhārēṃ
अतिशय धारदार
very sharp
उपडीं Verb
upaḍīṃ
उपटून टाकणे
to uproot

💡 अर्थ

अज्ञानामुळे मनात संशय निर्माण होतो आणि तो वाढत जातो. हा संशय विवेकाच्या (चांगल्या विचारांच्या) धारदार शस्त्राने मुळासकट उपटून टाकला पाहिजे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशयाचे खरे मूळ अज्ञानात असते. जेव्हा माणसाला सत्य स्वरूपाचे ज्ञान नसते, तेव्हा त्याच्या मनात शंका-कुशंकांचे जाळे विणले जाते. हा संशय माणसाच्या प्रगतीत आणि आत्मज्ञानात मोठा अडथळा ठरतो. या संशयाचा नाश करण्यासाठी 'विवेक' आवश्यक आहे. विवेक म्हणजे काय योग्य आणि काय अयोग्य, काय नश्वर आणि काय शाश्वत हे समजून घेण्याची बुद्धी. ज्याप्रमाणे एखादे झाड मुळासकट काढण्यासाठी धारदार शस्त्राची गरज असते, त्याचप्रमाणे अज्ञानातून जन्मलेला संशय नष्ट करण्यासाठी विवेकाचे धारदार शस्त्र वापरून तो समूळ नष्ट करावा, असा उपदेश येथे दिला आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतेबद्दल किंवा ध्येयाबद्दल शंका येते, तेव्हा गोंधळून न जाता विवेकाने (शांत विचाराने) त्या शंकेचे कारण शोधावे आणि ती दूर करावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही हा संशय अभ्यासाच्या नियोजनाने आणि आत्मविश्वासाने (विवेकाने) दूर करावा.

📌 संदर्भ

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाच्या तलवारीने हृदयातील संशय तोडण्यास सांगतात. ज्ञानेश्वर महाराज येथे विवेकाचे महत्त्व विशद करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा