←
रविवार, 25 ऑगस्ट 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 281

म्हणोनि इंद्रियें आपुलेनि मेळें । विषय चरती केवळें । तरी तीं न बाधती कवणें काळें । निरिच्छातें ॥ २८१ ॥

"Therefore, the senses move among objects naturally; yet they never hinder the one who is desireless."

इंद्रियें Noun
indriye
ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये
senses
विषय Noun
vishaya
उपभोगाच्या वस्तू
objects of senses
चरती Verb
charati
वावरतात किंवा अनुभव घेतात
graze or move/interact
बाधती Verb
badhati
बाधा आणणे किंवा त्रास देणे
obstruct or harm
निरिच्छातें Noun
niricchate
इच्छा नसलेल्याला
to one who is desireless
केवळें Adverb
kevale
फक्त किंवा सहजपणे
merely or naturally

💡 अर्थ

म्हणून ज्याच्या मनात कोणतीही इच्छा नाही, अशा माणसाची इंद्रिये जर विषयांमध्ये वावरली, तरी ती त्याला कधीही त्रास देत नाहीत किंवा बंधनात टाकत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या इंद्रियसंयमाचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याने आपल्या वासनांवर विजय मिळवला आहे, असा पुरुष 'निरिच्छ' असतो. अशा पुरुषाची इंद्रिये जेव्हा बाह्य जगातील विषयांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा ती केवळ नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार वावरतात. जसे एखादे जनावर कुरणात सहजपणे चरते, तशी ही इंद्रिये विषयांचा अनुभव घेतात; परंतु त्यामध्ये आसक्ती किंवा 'हा भोग माझा आहे' अशी भावना नसल्यामुळे, ती इंद्रिये त्या पुरुषाच्या आत्मशांतीला कधीही बाधा आणू शकत नाहीत. तो पुरुष विषयांमध्ये असूनही त्यांपासून अलिप्त असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक सुख-सोयींच्या वस्तू पाहतो. जर आपण त्या वस्तूंचा वापर केवळ गरजेपुरता केला आणि त्यात मन अडकवले नाही, तर आपल्याला दुःख होत नाही. उदाहरणार्थ, बाजारात फिरताना अनेक आकर्षक गोष्टी दिसतात, पण त्या घेण्याची तीव्र इच्छा नसेल तर आपले मन शांत राहते.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांमध्ये वावरतानाही कसा अलिप्त राहतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 27

तंव तिये सैन्ये दोन्ही । देखिली अर्जुने नयनीं । गोत्रज आणि आप्त जनीं । भरलीं आहाती ॥ २७ ॥

"Then Arjuna saw both the armies with his eyes; they were filled with his kinsmen and relatives."

तंव Adverb
Taṃva
तेव्हा
Then
सैन्ये Noun
Sainye
लष्कर / सेना
Armies
नयनीं Noun
Nayanīṃ
डोळ्यांनी
With eyes
गोत्रज Noun
Gotraja
एकाच कुळातील नातेवाईक
Kinsmen
आप्त Noun
Āpta
जवळचे लोक / इष्टमित्र
Dear ones
भरलीं Verb
Bharalīṃ
व्यापलेली / उपस्थित
Filled / Present

💡 अर्थ

तेव्हा अर्जुनाने आपल्या डोळ्यांनी दोन्ही सैन्यांकडे पाहिले, तेव्हा त्याला तिथे आपलेच नातेवाईक आणि जवळची माणसे भरलेली दिसली.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून अर्जुन जेव्हा बारकाईने पाहतो, तेव्हा त्याला केवळ शत्रू दिसत नाहीत, तर आपले काका, आजोबा, गुरु, भाऊ आणि मित्र दिसतात. हे 'माझेपण' किंवा 'ममत्व' त्याच्या मनात गोंधळ निर्माण करते. युद्धाच्या कर्तव्यापेक्षा रक्ताच्या नात्याचा मोह वरचढ ठरू लागतो, हे या ओवीतून सूचित होते. अर्जुनाचा हा विषाद (दुःख) त्याच्या वैयक्तिक ओळखीमुळे आणि नात्यांच्या गुंत्यामुळे निर्माण झाला आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादा कठीण निर्णय घेतो, तेव्हा कधीकधी आपल्या भावना किंवा नात्यांचा अडथळा येतो. अशा वेळी आपण कर्तव्याला महत्त्व द्यावे की नात्याला, हा पेच पडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याला आपल्याच नातेवाईकाने केलेल्या चुकीबद्दल शिक्षा द्यायची असेल, तेव्हा त्याने वैयक्तिक भावना बाजूला ठेवून न्याय करावा.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर युद्धाला सुरुवात होण्यापूर्वी अर्जुन रथात बसून दोन्ही सैन्यांचे निरीक्षण करतो आणि त्याला तिथे आपलेच नातेवाईक दिसतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 302

म्हणोनि इंद्रियांचा निग्रहो । जयासी जाहला असे पहा हो । तयाचिये प्रज्ञेचा ठावो । अढळ जाणावा ॥ ३०२ ॥

"Therefore, he whose senses are completely restrained from their objects, his wisdom is firmly set."

इंद्रियांचा Noun
Indriyancha
इंद्रियांचा (डोळे, कान, नाक इ.)
of the senses
निग्रहो Noun
Nigraho
संयम किंवा ताबा
restraint or control
जयासी Pronoun
Jayasi
ज्याला
to whom
प्रज्ञेचा Noun
Pradnecha
बुद्धीचा
of wisdom/intellect
अढळ Adjective
Adhal
स्थिर किंवा न हलणारे
unwavering or steady
जाणावा Verb
Janava
समजावे
should be known

💡 अर्थ

म्हणून ज्याने आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, त्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरली आहेत आणि ज्याचा स्वतःच्या इंद्रियांवर ताबा आहे, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपात स्थिर होते. इंद्रिये ही चंचल असतात आणि ती मनाला विचलित करतात; परंतु जो या चंचलतेवर विजय मिळवतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. ही अवस्था प्राप्त करणे म्हणजेच आत्मज्ञानाची परिपक्वता होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपल्या रागावर किंवा जिभेच्या चवीवर (खाण्यावर) नियंत्रण ठेवतो, तेव्हा आपण अधिक शांत आणि विचारी बनतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व विशद करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा