🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या मनाला येईल तसे वागू नये. जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले) कर्तव्य आहे, तेच पूर्ण निष्ठेने करावे. हेच कर्माचे खरे रहस्य किंवा 'वर्म' आहे. स्वधर्माचे पालन करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, एखादे काम करताना ते आपल्याला आवडते की नाही यापेक्षा ते करणे आपले कर्तव्य आहे का, याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी कठीण वाटले तरी अभ्यासाचे आपले 'विहित' कर्म करणे हेच त्यांचे 'वर्म' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून योग्य कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे ज्ञानेश्वरी ग्रंथाच्या फलश्रुतीबद्दल आणि त्याच्या दर्जाबद्दल भाष्य करत आहेत. ते म्हणतात की, जे लोक आत्मज्ञानाचे मर्म जाणतात आणि ज्यांना वेदांतातील कठीण सिद्धांतांची (प्रमेयांची) उत्तम जाण आहे, अशा विद्वानांना हा ग्रंथ वाचून अत्यंत आनंद आणि मानसिक शांती लाभेल. हा ग्रंथ केवळ शब्दांचा खेळ नसून तो अनुभवाचे अमृत आहे, जे केवळ अधिकारी व्यक्तींनाच पूर्णपणे उमजते.

जेव्हा आपण एखादा कठीण विषय किंवा जीवनविषयक सत्य समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेतल्यास मनाला स्पष्टता आणि शांती मिळते. उदाहरणार्थ, गणिताचा कठीण प्रश्न सुटल्यावर जो आनंद होतो, तसाच आनंद सत्य समजल्यावर होतो.

संत ज्ञानेश्वर आपल्या टीकेचे (ज्ञानेश्वरीचे) महत्त्व सांगताना म्हणतात की हा ग्रंथ विद्वानांना आणि मुमुक्षूंना कसा वाटेल.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अद्वैत तत्त्वज्ञान स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे आकाशात दिसणारे निळेपण किंवा ढग हे आकाशाचाच एक आभास असतात आणि शेवटी ते आकाशातच विरून जातात, त्याप्रमाणे जीवात्मा हा वेगळा नसून तो परमात्म्याचाच प्रकाश आहे. जेव्हा आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा हा वेगळेपणाचा भास संपतो आणि केवळ एकच शुद्ध आत्मा उरतो. आत्मा स्वतःला स्वतःमध्येच अनुभवतो.

आपल्या मनातील भीती किंवा राग हे तात्पुरते ढग आहेत असे समजावे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी येणारा ताण हा मनाचा एक आभास आहे, तो शांतपणे स्वीकारला की तो निघून जातो आणि आपले मूळ शांत स्वरूप उरते.

दुसऱ्या अध्यायात, संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि द्वैताचा आभास कसा संपतो, हे समजावून सांगत आहेत.