←
मंगळवार, 05 मार्च 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 83

तंव तो अर्जुनु म्हणे । देवा हें काय मी न जाणें । परि येणें मोहें अंतःकरणें । व्याकुळ जाहलों ॥ ८३ ॥

"Then Arjuna said, 'O Lord, I do not say I don't understand this; but my heart is distressed by this delusion.'"

अर्जुनु Noun
Arjunu
अर्जुन
Arjuna
म्हणे Verb
Mhane
म्हणाला
said
न जाणें Verb
Na Jane
माहित नाही असे नाही
not that I don't know
मोहें Noun
Mohen
मोहामुळे / आसक्तीमुळे
due to attachment/delusion
अंतःकरणें Noun
Antahkarane
मनाने / हृदयाने
by the heart/mind
व्याकुळ Adjective
Vyakula
अस्वस्थ / कासावीस
distressed/agitated

💡 अर्थ

तेव्हा अर्जुन म्हणाला, 'देवा, मला हे समजत नाही असे नाही, पण या मोहामुळे माझे मन खूप अस्वस्थ झाले आहे.'

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत अर्जुन आपली मानसिक स्थिती श्रीकृष्णासमोर मांडत आहे. त्याला युद्धाचे परिणाम आणि आपले कर्तव्य माहित आहे, परंतु 'स्वकीय' लोकांबद्दलच्या मोहामुळे त्याचे मन विचलित झाले आहे. ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की, अर्जुनाला सत्य माहित असूनही भावनेचा पगडा त्याच्या विवेकावर भारी पडला आहे. हे केवळ अज्ञान नसून भावनेचा अतिरेक आहे, जो मनुष्याला कर्तव्यापासून परावृत्त करतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्याला काय बरोबर आहे हे माहित असते, पण भावनांमुळे आपण गोंधळून जातो, तेव्हा आपण आपल्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. उदाहरण: एखाद्या मित्राने चूक केली असताना त्याला टोकणे कठीण जाते, पण सत्यासाठी ते गरजेचे असते.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर आपल्या नातेवाईकांना पाहून अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि त्यामुळे झालेली त्याची व्याकुळता तो श्रीकृष्णाला सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 276

आणि विषयांतें जरी सेविले । तरी तेथें कांहीं न बाधिले । जैसें जळीं जळचरें संचरले । परी जळें न भिजती ॥ २७६ ॥

"Even if they experience sensory objects, they are not affected by them; just as aquatic creatures move in water but do not get wet."

विषयांतें Noun
Viṣayāntē
इंद्रियांचे विषय (शब्द, स्पर्श, रूप इ.)
Sensory objects
सेविले Verb
Sēvilē
उपभोगले किंवा सेवन केले
Experienced or consumed
बाधिले Verb
Bādhilē
अडकले किंवा त्रास झाला
Affected or bound
जळचरें Noun
Jaḷacarēṃ
पाण्यात राहणारे प्राणी
Aquatic creatures
संचरले Verb
Saṃcaralē
वावरले किंवा फिरले
Moved or wandered
भिजती Verb
Bhijatī
ओले होणे
To get wet

💡 अर्थ

जसे पाण्यात राहणारे प्राणी पाण्यात असूनही ओले होत नाहीत, तसेच ज्ञानी माणूस जगात राहून विषयांचा उपभोग घेऊनही त्यात अडकत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे अलिप्तपण स्पष्ट करतात. ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, असा पुरुष इंद्रियांच्या द्वारे विषयांचा उपभोग घेतो, पण त्याला त्या विषयांची बाधा होत नाही. तो संसारात राहूनही संसारापासून अलिप्त असतो. ज्याप्रमाणे पाण्यात राहणारे मासे किंवा इतर जलचर प्राणी पाण्यात सतत वावरत असूनही त्यांचे शरीर पाण्याने भिजत नाही, अगदी त्याचप्रमाणे स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या सानिध्यात असूनही त्यांच्या मोहात किंवा विकारात पडत नाही. त्याचे अंतःकरण सदैव शुद्ध आणि शांत राहते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक सुखसोयींचा वापर करतो, पण त्या गोष्टींचे व्यसन लागू न देणे म्हणजे अलिप्तता. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरताना तो कामापुरता वापरावा, त्यात तासनतास गुंतून स्वतःचे मानसिक स्वास्थ्य बिघडू देऊ नये.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना माऊली तो विषयांमध्ये राहूनही कसा अलिप्त असतो हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 299

म्हणोनि मन हें आवरावें । मग इंद्रियें आपैतीं स्वभावें । जैसा मूळसिंचनें पालवे । डोलू लागे ॥ २९९ ॥

"Therefore, the mind must be restrained; then the senses will naturally follow. Just as by watering the root, the foliage begins to sway."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
आवरावें Verb
āvarāvēṃ
नियंत्रित करावे
should be restrained
इंद्रियें Noun
indriyēṃ
ज्ञानेंद्रिये
senses
आपैतीं Adverb
āpaitīṃ
आपोआप / स्वाधीन
automatically / under control
मूळसिंचनें Noun
mūḷasiñcanēṃ
मुळाला पाणी घातल्याने
by watering the root
पालवे Noun
pālavē
पालवी / फांद्या
foliage / branches

💡 अर्थ

म्हणून आधी मनावर ताबा मिळवावा, मग इंद्रिये आपोआप आपल्या वश होतात. जसे झाडाच्या मुळाला पाणी दिले की संपूर्ण झाड टवटवीत होऊन डोलू लागते, तसेच मन जिंकले की सर्व इंद्रिये जिंकली जातात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या निग्रहाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, इंद्रियांना बाहेरून रोखण्यापेक्षा मनाला आतून आवरणे जास्त प्रभावी आणि नैसर्गिक आहे. जर आपण झाडाच्या प्रत्येक पानाला किंवा फांदीला स्वतंत्रपणे पाणी घालत बसलो तर ते कठीण आहे, पण मुळाला पाणी दिले तर संपूर्ण झाड आपोआप बहरते. त्याचप्रमाणे, मन हे सर्व इंद्रियांचे मूळ किंवा केंद्र आहे. एकदा का मनावर ताबा मिळवला की डोळे, कान, जीभ यांसारखी इंद्रिये आपोआप सन्मार्गाला लागतात आणि साधकाच्या स्वाधीन होतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात वाईट सवयी सोडताना केवळ कृतीवर नियंत्रण न ठेवता विचारांवर (मनावर) काम करावे. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला अभ्यासात एकाग्रता हवी असेल, तर मोबाईलपासून दूर राहण्यापेक्षा मनाला अभ्यासाच्या गोडीचे 'पाणी' द्या, मग डोळे आणि कान आपोआप पुस्तकाकडे वळतील.

📌 संदर्भ

इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी मनावर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज एका वृक्षाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा