🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची आशा न धरता केवळ आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे, हीच सर्वात मोठी साधना आहे. जेव्हा आपण आपले काम 'उचित' आणि 'परम' (श्रेष्ठ) मानून करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर उलट ते आपल्याला पुरुषोत्तमापर्यंत म्हणजेच ईश्वरापर्यंत घेऊन जाते. यात तिळमात्रही शंका नाही की निष्काम कर्म हेच मोक्षाचे साधन आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ मार्कांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे किंवा कर्मचाऱ्याने आपले काम प्रामाणिकपणे करणे हे 'उचित कर्म' आहे. असे केल्याने कामाचा ताण येत नाही आणि प्रगती होते.

निष्काम कर्म आणि स्वधर्माचे पालन केल्याने ईश्वराची प्राप्ती कशी होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे महत्त्वाचे लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय संकटाच्या वेळी स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक विषयांच्या मोहापासून आपली इंद्रिये पूर्णपणे आवरून धरतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हा आत्मज्ञानाचा पाया आहे. ज्याचे मन आणि इंद्रिये त्याच्या ताब्यात नाहीत, त्याची बुद्धी विचलित होते. म्हणून ज्याने इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे, तोच 'प्रज्ञाप्रतिष्ठित' म्हणजे स्थिर बुद्धीचा पुरुष होय असे माउली सांगतात.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला जंक फूड खाण्याची किंवा सोशल मीडियावर वेळ वाया घालवण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात टीव्ही पाहण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या त्यागाचे मर्म सांगतात. मनुष्य अनेकदा इंद्रियांच्या विषयांचा (जसे की संपत्ती, सुखसोयी) बाह्यतः त्याग करतो, पण त्याचे मन मात्र त्याच गोष्टींमध्ये गुंतलेले असते. असा बाह्य त्याग फोल ठरतो. जोपर्यंत अंतःकरणात त्या विषयांबद्दलची ओढ पूर्णपणे संपत नाही, तोपर्यंत तो खरा संन्यास नव्हे. खरी विरक्ती ही मनातून उगम पावली पाहिजे. जेव्हा बुद्धीला विषयांचे नश्वरत्व समजते, तेव्हाच अंतरी विरक्ती निर्माण होते आणि मगच बाह्य त्याग सार्थ ठरतो.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासासाठी मोबाईल वापरणे बंद केले, पण त्याचे लक्ष सतत मोबाईलच्या नोटिफिकेशनमध्येच असेल, तर तो खरा त्याग नाही. जेव्हा त्याला अभ्यासाचे महत्त्व समजून मोबाईलची ओढ मनातूनच वाटणार नाही, तेव्हाच तो खरा संयम ठरेल.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप सांगत आहेत, जिथे बाह्य त्यागापेक्षा आंतरिक विरक्तीला अधिक महत्त्व दिले आहे.