🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्मातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग साधन म्हणून केला पाहिजे. ज्याप्रमाणे एखादी व्यक्ती नदी ओलांडण्यासाठी नावेचा उपयोग करते आणि पलीकडे पोहोचल्यावर ती नाव सोडून देते, त्याचप्रमाणे साधकाने फळाची आशा न धरता विहित कर्मे करावीत. अशी निष्काम कर्मे केल्याने चित्त शुद्ध होते आणि शेवटी मनुष्य कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो. कर्माचा त्याग म्हणजे कर्म करणे थांबवणे नव्हे, तर कर्मातील 'कर्तेपणा' आणि 'फळाची आसक्ती' सोडणे होय.

दैनंदिन जीवनात आपले कर्तव्य पार पाडताना ते ओझे न मानता आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्याच्या हव्यासापोटी न खेळता खेळाचा आनंद घेण्यासाठी खेळल्यास, त्याला पराभवाचे दुःख होत नाही आणि तो खेळाच्या बंधनातून मुक्त राहतो.

निष्काम कर्म करून कर्माच्या पलीकडे कसे जावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकूड कितीही मोठे किंवा जड असले तरी अग्नीच्या संपर्कात आल्यावर त्याचे अस्तित्व संपते आणि तो अग्नीच बनतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा प्रकाश एकदा अंतःकरणात प्रकट झाला की, मनुष्याची सर्व संचित आणि प्रारब्ध कर्मे (अहंकारयुक्त भाव) नष्ट होतात. ज्ञान हे अग्नीसारखे शुद्ध करणारे आहे, जे अज्ञानाचा अंधकार आणि कर्मांचे बंधन मुळापासून संपवून टाकते.

आपल्या आयुष्यातील भीती किंवा अज्ञान घालवण्यासाठी त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, प्रकाशात (ज्ञानात) ती दोरी आहे हे समजताच भीती नष्ट होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अग्नीचे उदाहरण देऊन आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे शरीराचा जन्म आणि मृत्यू होतो, तसे आत्म्याचे होत नाही. आत्मा हा 'नित्य नूतन' आहे, म्हणजे तो काळाच्या ओघात कधीही जुना किंवा शिळा होत नाही. त्याला उत्पत्ती (आदि) नाही आणि विनाश (अंत) नाही. तो सर्वकाळ एकसारखाच असतो. जेव्हा शरीर नष्ट होते, तेव्हाही आत्मा नष्ट होत नाही, कारण तो शरीराच्या धर्मापलीकडे आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अपयशाला किंवा मृत्यूला घाबरतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ अस्तित्व (आत्मा) अविनाशी आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल खराब लागला तरी आपले आयुष्य संपत नाही, आपण पुन्हा नव्या जोमाने प्रयत्न करू शकतो कारण चैतन्य शक्ती कधी संपत नाही.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.