←
शुक्रवार, 25 ऑगस्ट 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 41

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च । यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥

जैसा धूमें धंविला अनळु । कीं मळें झांकला मुकुर निर्मळु । कां गर्भ वेढिला विटाळु । जरायें जेवीं ॥

"As fire is enveloped by smoke, as a mirror by dust, and as an embryo by the womb, so is this (knowledge) covered by it (desire)."

धूमें Noun
Dhume
धुराने
By smoke
अनळु Noun
Analu
अग्नी
Fire
मुकुर Noun
Mukuru
आरसा
Mirror
निर्मळु Adjective
Nirmalu
स्वच्छ
Pure/Clean
जरायें Noun
Jarayen
गर्भाशयाच्या आवरणाने
By the placenta
वेढिला Verb
Vedhila
वेढलेला
Enveloped/Covered

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे धुराने अग्नी झाकला जातो, धुळीने आरसा झाकला जातो किंवा वारेने (गर्भाशयाच्या पिशवीने) गर्भ वेढलेला असतो, त्याप्रमाणे या कामवासनेने ज्ञान झाकलेले असते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की मानवी बुद्धी आणि ज्ञान हे उपजत शुद्ध असतात, परंतु काम (वासना) आणि क्रोध यांसारख्या विकारांमुळे ते झाकले जातात. त्यांनी तीन सुंदर दृष्टांत दिले आहेत. धूर अग्नीला नष्ट करत नाही पण तो दिसू देत नाही; धूळ आरशाला नष्ट करत नाही पण प्रतिबिंब पाहू देत नाही. तसेच, वासना ज्ञानाला नष्ट करत नाही, पण त्यावर एक आवरण निर्माण करते ज्यामुळे माणसाला सत्याचे दर्शन घडत नाही. जोपर्यंत हे आवरण दूर होत नाही, तोपर्यंत मनुष्याला आत्मस्वरूपाची ओळख पटत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या किंवा हव्यासाच्या भरात असतो, तेव्हा आपल्याला समोरच्या व्यक्तीचे चांगले गुण दिसत नाहीत. हा राग म्हणजे 'धूर' आहे जो आपल्या विवेकाच्या 'अग्नी'ला झाकून टाकतो. अशा वेळी शांत राहून विचार केल्यास आपल्याला सत्य परिस्थिती समजते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की काम (वासना) हा ज्ञानाचा शत्रू कसा आहे आणि तो मनुष्याच्या विवेकावर कशा प्रकारे आवरण घालतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 121

तैसे कर्माचेनि आधारें । कर्मचि सांडिजे निधारें । जैसें नावेचेनि संचारे । थडिये पाविजे ॥

"Just as by the movement of a boat one reaches the shore, so by the support of action, action itself is firmly abandoned."

कर्माचेनि Noun
karmācēni
कर्माच्या
by action
आधारें Noun
ādhārē
आधाराने
with the support of
सांडिजे Verb
sāṇḍijē
सोडावे किंवा त्याग करावा
should be abandoned
नावेचेनि Noun
nāvēcēni
नावेच्या
of the boat
थडिये Noun
thaḍiyē
काठावर किंवा तीरावर
on the shore
पाविजे Verb
pāvijē
पोहोचणे
to reach

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नदी ओलांडण्यासाठी आपण नावेचा आधार घेतो आणि पलीकडच्या तीरावर पोहोचल्यावर ती नाव सोडून देतो, त्याचप्रमाणे कर्माच्या आधारानेच कर्माचा त्याग (निष्काम अवस्था) साध्य करायचा असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म पूर्णपणे सोडणे कोणालाही शक्य नाही, परंतु कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाता येते. जसे पाणी ओलांडण्यासाठी नाव आवश्यक असते, पण ध्येय हे तीरावर पोहोचणे असते, नावेवर बसून राहणे नाही. तसेच, विहित कर्मे (स्वधर्म) करत राहिल्याने चित्तशुद्धी होते आणि शेवटी मनुष्य 'नैष्कर्म्य' स्थितीला पोहोचतो. एकदा आत्मज्ञान झाले की कर्माचे ओझे किंवा त्याचे फळ माणसाला चिकटत नाही, म्हणजेच कर्माचा आधार घेऊनच कर्माचा त्याग होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करणे हे एक कर्म आहे. परीक्षेचा निकाल मिळवण्यासाठी (तीर गाठण्यासाठी) अभ्यास (नाव) करणे आवश्यक आहे, पण एकदा ज्ञान प्राप्त झाले की केवळ अभ्यासाच्या ओझ्याखाली न दबून त्या ज्ञानाचा वापर जीवनात करणे महत्त्वाचे आहे. कर्मात अडकून न पडता ध्येयाकडे लक्ष द्यावे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग कसा करावा, हे नावेच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 36

तैसे अध्यात्मशास्त्रीं निपुण । जे प्रमेयाचे निधान । तयां मानसीं समाधान । होईल येणें ॥

"Likewise, those expert in spiritual science, who are the storehouse of ultimate truths, will find peace of mind through this."

अध्यात्मशास्त्रीं Noun
Adhyātmashāstrīṃ
अध्यात्म शास्त्रामध्ये
In the science of spirituality
निपुण Adjective
Nipuṇa
कुशल किंवा हुशार
Expert or skilled
प्रमेयाचे Noun
Pramēyācē
सिद्धांताचे किंवा सत्याचे
Of the theorems or ultimate truths
निधान Noun
Nidhāna
खजिना किंवा साठा
Treasure or storehouse
मानसीं Noun
Mānasīṃ
मनामध्ये
In the mind
समाधान Noun
Samādhāna
संतोष किंवा तृप्ती
Satisfaction or contentment

💡 अर्थ

जे लोक अध्यात्मशास्त्रामध्ये हुशार आहेत आणि ज्यांना सिद्धांतांचे सखोल ज्ञान आहे, त्यांच्या मनाला या ग्रंथामुळे नक्कीच समाधान मिळेल.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे ज्ञानेश्वरी ग्रंथाच्या फलश्रुतीबद्दल आणि त्याच्या दर्जाबद्दल भाष्य करत आहेत. ते म्हणतात की, जे लोक आत्मज्ञानाचे मर्म जाणतात आणि ज्यांना वेदांतातील कठीण सिद्धांतांची (प्रमेयांची) उत्तम जाण आहे, अशा विद्वानांना हा ग्रंथ वाचून अत्यंत आनंद आणि मानसिक शांती लाभेल. हा ग्रंथ केवळ शब्दांचा खेळ नसून तो अनुभवाचे अमृत आहे, जे केवळ अधिकारी व्यक्तींनाच पूर्णपणे उमजते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखादा कठीण विषय किंवा जीवनविषयक सत्य समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेतल्यास मनाला स्पष्टता आणि शांती मिळते. उदाहरणार्थ, गणिताचा कठीण प्रश्न सुटल्यावर जो आनंद होतो, तसाच आनंद सत्य समजल्यावर होतो.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर आपल्या टीकेचे (ज्ञानेश्वरीचे) महत्त्व सांगताना म्हणतात की हा ग्रंथ विद्वानांना आणि मुमुक्षूंना कसा वाटेल.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा