←
बुधवार, 23 ऑगस्ट 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 78

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

म्हणौनि तोचि स्थिरप्रज्ञु । जो इंद्रियांचा निग्रहु । करूनि जाहला समर्थु । आत्मबोधीं ॥

"Therefore, he alone is of steady wisdom, who, having controlled the senses, has become capable in self-knowledge."

स्थिरप्रज्ञु Noun
Sthitaprajnu
ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा
One with steady wisdom
इंद्रियांचा Noun
Indriyancha
ज्ञानेंद्रियांचा
Of the senses
निग्रहु Noun
Nigrahu
संयम किंवा ताबा
Restraint or control
समर्थु Adjective
Samarthu
सक्षम किंवा शक्तिशाली
Capable or powerful
आत्मबोधीं Noun
Aatmabodhi
आत्मज्ञानामध्ये
In self-knowledge

💡 अर्थ

ज्याने आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे आणि जो आत्मज्ञानामध्ये स्थिर झाला आहे, तोच खरा स्थिर बुद्धीचा (स्थिरप्रज्ञ) माणूस होय.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याप्रमाणे कासव संकटकाळी आपले सर्व अवयव आपल्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक बाह्य विषयांच्या मोहातून आपली इंद्रिये पूर्णपणे काढून घेतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. केवळ बाह्यतः इंद्रिये रोखणे पुरेसे नाही, तर आत्मज्ञानाच्या बळावर ती अंतर्मुख करणे महत्त्वाचे आहे. असा पुरुष विषयांच्या अधीन न होता स्वतःच्या स्वरूपात मग्न असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आवाजाकडे दुर्लक्ष करून मनाला एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे. इंद्रियांवर ताबा मिळवल्याने कामात यश मिळते.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 81

कर्मण्यकर्म य: पश्येदकर्मणि च कर्म य: । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्त: कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ कर्म अकर्म होय । आणि अकर्मचि कर्म होय । तेथ पाहावें डोळसपणें । आपुलें आपण ॥

"Where action becomes inaction, and inaction itself becomes action, there one should see with the eyes of wisdom, one's own self."

कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कृती
Action
अकर्म Noun
Akarma
कर्मशून्यता किंवा अलिप्तता
Inaction or detachment
डोळसपणें Adverb
Dolasapane
विवेकाने किंवा ज्ञानाच्या दृष्टीने
With wisdom or insight
पाहावें Verb
Pahave
बघावे किंवा ओळखावे
Should see or observe
आपण Pronoun
Aapan
स्वतःला
Self

💡 अर्थ

जेव्हा कर्मामध्ये अकर्म (कर्म न करणे) आणि अकर्मामध्ये कर्म दिसते, तेव्हा स्वतःला विवेकाच्या दृष्टीने ओळखावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म स्वरूप स्पष्ट करतात. जो मनुष्य कर्म करत असतानाही स्वतःला अकर्ता मानतो (म्हणजेच कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही) आणि जो कर्म न करताही मनात कर्माचे विचार घोळवत असतो, या दोन्हीतील फरक जो ओळखतो तोच खरा ज्ञानी. आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात कर्माचे बंधन उरत नाही, हेच 'डोळसपणे' पाहणे होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ गुणांच्या मागे न लागता विषयाच्या आनंदासाठी वाचणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यांतील सूक्ष्म फरक समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 243

म्हणौनि जे जे उचित । आणि अवसरें प्राप्त । तें कर्म न सांडितां विहित । आचरावें ॥ २४३ ॥

"Therefore, whatever is appropriate and presented by the occasion, one should perform that prescribed duty without abandoning it."

म्हणौनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchit
योग्य
Appropriate
अवसरें Noun
Avasare
वेळेनुसार किंवा प्रसंगानुसार
According to the occasion
विहित Adjective
Vihit
शास्त्राने सांगितलेले किंवा कर्तव्य
Prescribed duty
आचरावें Verb
Acharave
आचरण करावे किंवा पार पाडावे
Should perform

💡 अर्थ

म्हणून जे काम योग्य आहे आणि जे वेळेनुसार आपल्यासमोर आले आहे, ते आपले कर्तव्य समजून न टाळता पूर्ण करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात परिस्थितीनुसार आणि अधिकारानुसार जे जे कर्तव्य (विहित कर्म) समोर येईल, ते टाळू नये. जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे प्रसंगानुसार प्राप्त झाले आहे, ते कर्म फळाची आशा न धरता निष्ठेने पार पाडावे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करणे हाच खरा मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, समजा एखादा विद्यार्थी आहे, तर अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित' आणि 'प्राप्त' कर्म आहे. टीव्ही किंवा मोबाईलमध्ये वेळ न घालवता आपले कर्तव्य पूर्ण करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा