🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत भयानक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, संशयापेक्षा मोठे आणि घोर पाप या जगात दुसरे कोणतेही नाही. संशय हा केवळ मनाचा एक विचार नसून तो माणसाच्या अध:पाताचे मुख्य कारण आहे. ज्ञानेश्वर माऊलींनी संशयाला 'विवसी' (म्हणजेच सर्वस्व गिळून टाकणारी डाकिण किंवा राक्षसी) असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे ही शक्ती समोर येईल त्या गोष्टीचा नाश करते, त्याचप्रमाणे संशय माणसाचे ज्ञान, बुद्धी, सुख आणि प्रगती यांचा पूर्णपणे नाश करतो. संशयी माणसाला ना या लोकात सुख मिळते, ना परलोकात शांती लाभते.

दैनंदिन जीवनात जर आपण आपल्या क्षमतेवर किंवा जवळच्या व्यक्तींवर सतत संशय घेतला, तर आपण कधीही प्रगती करू शकणार नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने स्वतःच्या अभ्यासावर संशय घेतला, तर तो आत्मविश्वासाने परीक्षा देऊ शकणार नाही आणि अपयशी होईल.

ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा म्हणजेच 'संशय' याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे सृष्टीचे चक्र आहे आणि ते टाळता येत नाही. ज्ञानी पुरुष देखील जगाला मार्ग दाखवण्यासाठी कर्मे करत राहतात. म्हणून अर्जुना, तू तुझ्या मनातील संभ्रम किंवा शंका सोडून दे (निभ्रांता) आणि क्षत्रिय म्हणून तुला जे शास्त्रविहित आणि योग्य कर्म प्राप्त झाले आहे, त्याचे पूर्ण निष्ठेने आचरण कर. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला आपली जबाबदारी माहित असते, तेव्हा ती टाळण्याऐवजी किंवा त्याबद्दल शंका घेण्याऐवजी पूर्ण क्षमतेने पार पाडली पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हे त्याचे 'विहित कर्म' आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य कोणत्याही शंकेशिवाय आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) उत्तम उदाहरण देतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्राला येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या गंभीर स्वरूपात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुषाच्या समोर अनेक विषयांच्या इच्छा किंवा प्रलोभने आली, तरी त्याचे अंत:करण डगमगत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपात इतका तृप्त असतो की बाह्य जगातील बदल त्याला विचलित करू शकत नाहीत. जो मनुष्य अशा प्रकारे इच्छांच्या आहारी जात नाही, तोच जीवनात शाश्वत शांती अनुभवू शकतो.

दैनंदिन जीवनात कितीही प्रलोभने किंवा कठीण प्रसंग आले तरी आपल्या तत्त्वांशी ठाम राहावे. उदाहरणार्थ, सोशल मीडियावरील ग्लॅमर पाहून स्वतःच्या साध्या राहणीमानाबद्दल दुःख न मानता आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याचे मानसिक स्थैर्य स्पष्ट करतात.