🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला समजावून सांगतात की, ज्या गोष्टी उत्पत्तीच्या आधी नव्हत्या आणि विनाशानंतरही राहणार नाहीत, त्या केवळ मधल्या काळात सत्य असल्यासारख्या भासतात. जे पदार्थ सुरुवातीला आणि शेवटी नसतात, ते मधल्या काळातही खरोखर नसतातच. म्हणून या नश्वर आणि मायावी जगातील घटनांसाठी किंवा मृत्यूसाठी शोक करणे व्यर्थ आहे. आत्मस्वरूपाचा विचार केला तर हे दृश्य जगत शून्यवत आहे.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान होते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा ती कायमस्वरूपी नव्हती हे लक्षात घेऊन मन शांत ठेवावे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास किंवा खेळात हरल्यास, तो शेवट नाही हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

भगवद्गीतेतील तत्त्वज्ञानावर आधारित, संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला जगाच्या अशाश्वततेबद्दल आणि आत्म्याच्या अविनाशी स्वरूपाबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत देहाभिमान सोडलेल्या पुरुषाची स्थिती एका सुंदर उदाहरणाने स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे एखादा माणूस उंच कड्यावरून खाली झोकून देतो, तेव्हा तो 'मी पडलो' या देहभावाच्या पलीकडे गेलेला असतो, त्याचप्रमाणे ज्याने आत्मज्ञानामुळे 'मी म्हणजे हे शरीर' हा भ्रम (देहाभिमान) पूर्णपणे त्यागला आहे, तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून आणि सुख-दुःखाच्या बंधनातून मुक्त होतो. हा देहाभिमानच सर्व दुःखाचे मूळ आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत यश मिळाल्यावर 'मी खूप हुशार आहे' असे म्हणण्याऐवजी 'माझ्या मेहनतीला सर्वांचे सहकार्य लाभले' अशी नम्रता बाळगणे म्हणजे देहाभिमान कमी करणे होय.

आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाची नश्वरता सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज देहाभिमान त्यागलेल्या व्यक्तीची अवस्था कशी असते, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म स्वतःहून कोणालाही बांधत नाही, तर कर्मामागे असलेली फळाची इच्छा आणि 'मी करतो' हा अहंकार (मनःकल्पना) माणसाला जखडून ठेवतो. जेव्हा मनुष्य आपल्या मनातील संकल्प-विकल्प आणि फळाची आसक्ती सोडून देतो, तेव्हा तो कर्म करूनही त्याच्या परिणामांपासून अलिप्त राहतो. हीच निष्काम कर्मयोगाची गुरुकिल्ली आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला याचे काय मिळेल?' हा विचार करण्याऐवजी 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांच्या मागे न धावता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केल्यास परीक्षेचा ताण येत नाही.

कर्म करूनही त्यात न अडकता मुक्त कसे राहावे, याचे मार्गदर्शन करताना माउली अर्जुनाला मनातील संकल्प सोडण्यास सांगत आहेत.