←
सोमवार, 22 मे 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 155

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

जैसा कूर्मु आपुलीं अंगें । स्वेच्छेंचि संवरी वेगें । तैसीं इंद्रियें विषयसंगें । आवरिलीं ज्यानें ॥

"As the tortoise withdraws its limbs from all sides, so does the person who withdraws the senses from their objects; their wisdom is firmly established."

कूर्मु Noun
Kurmu
कासव
Tortoise
अंगें Noun
Ange
अवयव
Limbs
स्वेच्छेंचि Adverb
Svecchenchi
स्वतःच्या इच्छेने
By one's own will
संवरी Verb
Sanvari
आवरतो किंवा आत घेतो
Withdraws or restrains
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
विषयसंगें Noun
Vishayasange
विषयांच्या ओढीपासून
From attachment to objects
आवरिलीं Verb
Avarili
नियंत्रित केली
Controlled

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे कासव आपली सर्व अंगे स्वतःच्या इच्छेने आपल्या पाठीच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्याने आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे आवरून धरली आहेत, त्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना कासवाचे अतिशय समर्पक उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा त्याला गरज नसते, तेव्हा आपली मान आणि पाय सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, जो साधक आपल्या इंद्रियांना (डोळे, कान, जीभ इ.) बाह्य विषयांच्या (रूप, शब्द, रस इ.) मोहातून स्वतःच्या इच्छेने मागे खेचू शकतो, तोच खरा ज्ञानी होय. हे इंद्रियदमन बळजबरीने नसून, विवेकाने आणि सहजतेने असायला हवे. जेव्हा इंद्रिये विषयांकडे धावत नाहीत, तेव्हाच मन आत्मस्वरूपात स्थिर होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना किंवा अभ्यास करताना अनेक प्रलोभने समोर येतात. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना मोबाईलवर येणारे नोटिफिकेशन आपल्याला विचलित करते. अशा वेळी कासवाप्रमाणे आपली एकाग्रता भंग होऊ न देता, जाणीवपूर्वक आपले लक्ष पुन्हा कामाकडे वळवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर ताबा कसा मिळवावा हे ज्ञानेश्वर महाराज कासवाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 29

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥

आणि अपानीं प्राणु होमिजे । कीं प्राणीं अपान यजिजे । ऐसे प्राणापान रोधिजे । प्राणायामें ॥

"Others offer the outgoing breath into the incoming breath, and the incoming breath into the outgoing breath, restraining the flow of both to practice Pranayama."

अपानीं Noun
Apani
अपान वायूमध्ये
In the downward breath
प्राणु Noun
Pranu
प्राण वायू
The vital life-breath
होमिजे Verb
Homije
अर्पण करणे किंवा हवन करणे
To sacrifice or offer
रोधिजे Verb
Rodhije
रोखणे किंवा थांबवणे
To restrain or stop
प्राणायामें Noun
Pranayamen
प्राणायामाच्या द्वारे
Through breath control

💡 अर्थ

काही साधक अपान वायूमध्ये प्राणाचे हवन करतात, तर काही प्राणामध्ये अपानाचे हवन करतात. अशा प्रकारे श्वासाची गती रोखून ते प्राणायामाचा सराव करतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत योगाभ्यासाचे गुह्य स्पष्ट करतात. साधक जेव्हा प्राणायाम करतो, तेव्हा तो श्वासावर नियंत्रण मिळवतो. 'पूरक' क्रियेत बाहेरील वायू आत घेताना तो अपान वायूमध्ये प्राणाचे मीलन करतो, तर 'रेचक' करताना प्राणामध्ये अपानाचे हवन करतो. शेवटी 'कुंभक' अवस्थेत दोन्ही वायूंची गती रोखून तो चित्त स्थिर करतो. हा एक प्रकारचा 'योगयज्ञ' आहे, ज्याद्वारे इंद्रिये आणि मन शुद्ध होऊन आत्मज्ञानाचा मार्ग मोकळा होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप ताण येतो किंवा राग येतो, तेव्हा पाच मिनिटे शांत बसून दीर्घ श्वास घेतल्याने (प्राणायाम केल्याने) मन शांत होते आणि आपण योग्य निर्णय घेऊ शकतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या आधी भीती वाटत असल्यास प्राणायाम केल्याने एकाग्रता वाढते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला विविध प्रकारच्या यज्ञांची माहिती देत आहेत, ज्यात प्राणायामाच्या माध्यमातून केल्या जाणाऱ्या योगयज्ञाचे महत्त्व सांगितले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 43

जेथ अर्जुना हे बुद्धी। सर्वथा न पाविजे सिद्धी। जेथ विषयांचीच वृद्धी। मानिजे थोर॥

"Where, O Arjuna, this intellect never reaches perfection; where only the growth of sensual objects is considered great."

जेथ Adverb
Jetha
ज्या ठिकाणी
Where
बुद्धी Noun
Buddhi
समज किंवा निश्चय
Intellect
सिद्धी Noun
Siddhi
यश किंवा प्राप्ती
Attainment or Success
विषयांची Noun
Vishayanchi
इंद्रिय भोगांची
Of sensual pleasures
वृद्धी Noun
Vruddhi
वाढ
Increase or Growth
थोर Adjective
Thora
मोठे किंवा श्रेष्ठ
Great or Superior

💡 अर्थ

हे अर्जुना, ज्या ठिकाणी केवळ इंद्रियांच्या भोगांची आवड वाढवणे हेच मोठेपण मानले जाते, तिथे स्थिर बुद्धी कधीच प्राप्त होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या लोकांचे चित्त केवळ ऐहिक सुखांमध्ये आणि विषयांच्या उपभोगामध्ये गुंतलेले असते, त्यांना आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेली स्थिर बुद्धी (व्यवसायात्मिका बुद्धी) कधीच प्राप्त होऊ शकत नाही. असे लोक केवळ वासनांच्या वाढीलाच जीवनाचे यश समजतात. ज्या मनात सतत भोगांचे विचार चालतात, तिथे ईश्वराप्रती असलेली एकाग्रता टिकू शकत नाही. मोक्षप्राप्तीसाठी मनाचा संयम आणि विषयांवरील आसक्ती सोडणे आवश्यक असते, जे अशा विचलित लोकांकडे नसते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जर आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा बाह्य चैनीच्या वस्तूंमध्येच सुख शोधत राहिलो, तर आपल्याला अभ्यासात किंवा महत्त्वाच्या कामात एकाग्रता साधता येणार नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जर मन खेळांकडेच ओढ घेत असेल, तर अभ्यासाची 'सिद्धी' मिळणार नाही.

📌 संदर्भ

श्री ज्ञानेश्वर महाराज येथे अशा लोकांच्या मानसिकतेचे वर्णन करत आहेत जे केवळ भौतिक सुखांच्या मागे धावतात आणि त्यामुळे त्यांची बुद्धी स्थिर का राहत नाही हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा