←
सोमवार, 13 फेब्रुवारी 2023
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 202

म्हणौनि जे जे उचित । आणि अवसरेंकरूनि प्राप्त । तें कर्म न संडीं गा उचित । आचरें वेगीं ॥

"Therefore, whatever is appropriate and has come to you by occasion, do not abandon that proper action; perform it with diligence."

उचित Adjective
Uchita
योग्य किंवा विहित
Appropriate or right
अवसरेंकरूनि Adverb
Avasarekaruni
प्रसंगानुसार किंवा वेळेनुसार
According to the occasion
प्राप्त Adjective
Prapta
मिळालेले किंवा समोर आलेले
Obtained or encountered
संडीं Verb
Sandi
टाकू नकोस किंवा सोडू नकोस
Do not abandon
आचरें Verb
Achare
आचरण कर किंवा कर
Perform or practice
वेगीं Adverb
Vegi
त्वरेने किंवा उत्साहाने
Quickly or with zeal

💡 अर्थ

म्हणून जे काम योग्य आहे आणि वेळेनुसार आपल्यासमोर आले आहे, ते काम टाळू नकोस. ते काम मनापासून आणि पटकन पूर्ण कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडीनिवडीपेक्षा 'कर्तव्याला' प्राधान्य दिले पाहिजे. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे काळाच्या ओघात आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून आले आहे, त्याचा त्याग करू नये. फळाची आशा न धरता, केवळ कर्तव्य भावनेने ते कर्म पूर्ण करणे हाच खरा मार्ग आहे. यात आळस न करता तत्परतेने कृती करण्यावर भर दिला आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही रस्त्याने जात असताना कोणाला मदतीची गरज आहे, तर 'हे माझे काम नाही' असे न म्हणता, ती वेळची गरज ओळखून त्वरित मदत करणे म्हणजे 'अवसरेंकरूनि प्राप्त' कर्म करणे होय.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की साधकाने आपली ऐहिक कर्तव्ये आसक्तीशिवाय कशी पार पाडावीत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 308

म्हणौनि विषयांचेनि नांवें । जरी कानीं पडेल स्वभावें । तरी संकल्पाचेनि पालवे । शिवों नेंदावें ॥ ३०८ ॥

"Therefore, even if the names of sense-objects happen to fall on the ears naturally, one should not let them be touched by the hem of mental resolve."

विषयांचेनि Noun
vishayancheni
विषयांच्या (इंद्रिय भोगांच्या)
of sense objects
स्वभावें Adverb
swabhave
सहजपणे / नैसर्गिकरित्या
naturally / spontaneously
संकल्पाचेनि Noun
sankalpacheni
विचारांच्या किंवा इच्छेच्या
of thought or intent
पालवे Noun
palave
पदराने किंवा स्पर्शाने
by the edge or touch
शिवों Verb
shivo
स्पर्श करणे
to touch
नेंदावें Verb
nendave
देऊ नये
should not allow

💡 अर्थ

म्हणून विषयांचे नाव जरी सहजपणे कानावर पडले, तरी मनामध्ये त्याबद्दल कोणताही विचार किंवा संकल्प येऊ देऊ नये.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे सूक्ष्म तत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, बाह्य जगातील विषयांची (भोगवस्तूंची) चर्चा किंवा नाव जरी सहजपणे आपल्या कानावर पडले, तरी साधकाने सावध राहिले पाहिजे. मनामध्ये त्या विषयाचा 'संकल्प' म्हणजे त्याबद्दलचे चिंतन किंवा तो मिळवण्याची इच्छा निर्माण होऊ देऊ नये. जर आपण त्या विचाराला मनात थारा दिला, तर तो विचार हळूहळू आसक्तीत बदलतो आणि बुद्धीला भ्रष्ट करतो. म्हणून विषयांच्या केवळ स्मरणापासूनही मनाला अलिप्त ठेवणे आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण जाहिराती किंवा इतरांचे विलासी जीवन पाहतो, तेव्हा त्या गोष्टींचा मोह मनात घर करू नये म्हणून लगेच आपले लक्ष विधायक कामाकडे वळवणे, हे या ओवीचे पालन ठरेल.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, विषयांच्या चिंतनातून बुद्धीचा नाश कसा होतो हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 183

म्हणोनि विषयांचां ठायीं । जयाचें प्रेम मुळींच नाहीं । तोचि पूर्णप्रज्ञ पाही । स्थिरबुद्धि ॥ १८३ ॥

"Therefore, he who has no love for sense objects at all, see him as one of perfect wisdom and steady intellect."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
विषयांचां Noun
Vishayancha
इंद्रियांच्या विषयांच्या
Of sense objects
ठायीं Preposition
Thayi
ठिकाणी
In or at
जयाचें Pronoun
Jayache
ज्याचे
Whose
प्रेम Noun
Prem
आसक्ती किंवा ओढ
Attachment or love
पूर्णप्रज्ञ Adjective
Purnapragnya
पूर्ण ज्ञानी
Perfectly wise
स्थिरबुद्धि Adjective
Sthirabuddhi
अढळ बुद्धीचा
Steady-minded

💡 अर्थ

म्हणून ज्याचे इंद्रियांच्या विषयांकडे (जसे की चव, स्पर्श, रूप) अजिबात लक्ष किंवा ओढ नाही, तोच खरा ज्ञानी आणि स्थिर बुद्धीचा माणूस आहे असे समज.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्याने आपली इंद्रिये विषयांपासून पूर्णपणे परावृत्त केली आहेत, तोच खरा ज्ञानी होय. ज्याच्या मनात भौतिक सुखांबद्दल कोणतीही आसक्ती किंवा प्रेम उरलेले नाही, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. बाह्य जगातील प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत, म्हणून त्याला 'पूर्णप्रज्ञ' म्हटले जाते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो किंवा महत्त्वाचे काम करतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीसारख्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करणे म्हणजे विषयांवरील आसक्ती कमी करणे होय. उदाहरणार्थ, ध्येय गाठण्यासाठी तात्पुरत्या सुखाचा त्याग करणे.

📌 संदर्भ

इंद्रियांच्या विषयांपासून अलिप्त राहून बुद्धी कशी स्थिर होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा