🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, 'काम' किंवा वासना हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. हा शत्रू ज्ञान (आत्मज्ञान) आणि विज्ञान (अनुभवजन्य ज्ञान) या दोन्हीचा नाश करतो. या कामावर विजय मिळवण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे ही पहिली पायरी आहे. जोपर्यंत इंद्रिये स्वैरपणे विषयांकडे धावत राहतील, तोपर्यंत मनावर ताबा मिळवणे अशक्य आहे. म्हणून अर्जुनाला प्रथम इंद्रियनिग्रह करण्याचा सल्ला दिला आहे.

जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी मोबाईल बघण्याची किंवा खेळण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा त्या इच्छेला आवर घालून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वरीच्या माध्यमातून अर्जुनाला सांगतात की, बुद्धीला ग्रासणाऱ्या वासनांवर विजय मिळवण्यासाठी इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवणे आवश्यक आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे गुपित सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार असतो, तोपर्यंत कर्माची फळे त्याला चिकटतात आणि तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकतो. परंतु, जेव्हा साधक कर्माचा त्याग न करता केवळ कर्मातील 'कर्तेपणाचा' (अहंकाराचा) त्याग करतो, तेव्हा तीच कर्मे त्याला बंधनात टाकू शकत नाहीत. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, पण त्याचे चित्त कर्माच्या फळापासून अलिप्त असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने मदत केल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ती ईश्वराची सेवा मानणे.

अहंकाराचा त्याग करून कर्म केल्यास ते कर्म बंधनास कारणीभूत ठरत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष कर्माच्या बंधनात कधीही अडकत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीमध्ये भाजलेले बी पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाच्या अग्नीने ज्याची कर्मे दग्ध झाली आहेत, त्याला त्या कर्मांची फळे भोगावी लागत नाहीत. ज्ञानाचे सामर्थ्य एवढे मोठे आहे की ते कर्माचा कर्तेपणा नष्ट करते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ निकालाच्या चिंतेने अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या उद्देशाने अभ्यास केला तर त्याला अभ्यासाचा कंटाळा येत नाही.

आत्मज्ञानामुळे मनुष्याची कर्माच्या बंधनातून कशी सुटका होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.