🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, 'काय करावे' (कर्म) आणि 'काय करू नये' (अकर्म) याबद्दल सामान्य लोकांमध्ये आणि शास्त्रांमध्येही मोठा संभ्रम असतो. जो मनुष्य या तात्विक वादाच्या पलीकडे जाऊन, सर्व कर्मांचा कर्तेपणा ईश्वराला अर्पण करतो, तोच या भ्रमातून मुक्त होतो. असा पुरुष पांडुरंगाच्या (परमात्म्याच्या) स्वरूपात विलीन होऊन पूर्ण शांतता प्राप्त करतो. कर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा अंतरीची स्थिती महत्त्वाची आहे, हे येथे अधोरेखित केले आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'हे करू की ते करू' अशा द्विधा मनस्थितीत असतो. अशा वेळी गोंधळून न जाता, आपले कर्तव्य ईश्वराची सेवा म्हणून करावे आणि फळाची चिंता सोडून द्यावी. उदाहरण: एखाद्या कठीण प्रसंगात परिणामांचा विचार करून घाबरण्यापेक्षा, आपले सर्वोत्तम प्रयत्न करणे आणि मन शांत ठेवणे.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील १८ व्या श्लोकावर भाष्य करताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्म आणि अकर्माचा खरा अर्थ जाणणाऱ्या पुरुषाची स्थिती वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्माचे रहस्य स्पष्ट करतात. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार किंवा कर्तेपणा नसतो. ज्याप्रमाणे धान्याचे दाणे एकदा भाजले की त्यांची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते जमिनीत पेरले तरी पुन्हा उगवू शकत नाहीत, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या अग्नीत भाजलेली कर्मे पुनर्जन्माला किंवा कर्माच्या बंधनाला कारणीभूत ठरत नाहीत. हे 'अकर्म' स्थितीचे सुंदर वर्णन आहे.

आपण आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय घेण्याऐवजी, ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते आणि अहंकाराचा त्रास होत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ब्रह्माचे शाश्वत आणि निर्विकार स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हे संपूर्ण दृश्य विश्व ज्या मूळ तत्त्वातून निर्माण झाले आहे आणि प्रलयाच्या वेळी ज्यामध्ये विलीन होते, ते 'परब्रह्म' आहे. सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय हे चक्र सतत चालू असते, परंतु या सर्वांचा आधार असलेले ब्रह्म मात्र अविनाशी आहे. काळाच्या ओघात सर्व काही नष्ट झाले तरी ब्रह्माच्या स्वरूपात कोणताही बदल होत नाही, ते त्रिकालाबाधित सत्य आहे.

आयुष्यात येणारी संकटे किंवा बदल हे तात्पुरते असतात, हे समजून घेऊन आपण आपल्यातील स्थिर आत्मतत्त्वावर विश्वास ठेवला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता, आपले ज्ञान आणि क्षमता शाश्वत आहेत हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज विश्वाचे मूळ कारण असलेल्या ब्रह्माचे अविनाशी स्वरूप सांगत आहेत.