🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माची अपरिहार्यता समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, या जगात कोणतीही गोष्ट कर्माशिवाय अस्तित्वात राहू शकत नाही. निसर्गाचा नियमच असा आहे की प्रत्येक सजीव काही ना काही क्रिया करत असतो. जर एखादा मनुष्य म्हणत असेल की मी सर्व कर्मांचा त्याग केला आहे, तर तो केवळ एक भ्रम आहे. कर्माचा त्याग करण्याचा प्रयत्न करणे, हे स्वतःच एक मानसिक कर्म आहे. शरीराच्या नैसर्गिक क्रिया जसे की श्वास घेणे, पाहणे किंवा विचार करणे हे देखील कर्मच आहे. त्यामुळे कर्माचा बाह्यतः त्याग करण्यापेक्षा कर्माचे मर्म समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा जबाबदाऱ्या टाळण्याचा प्रयत्न करतो, पण तसे केल्याने उलट मानसिक ताण वाढतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा करून तो टाळला, तरी त्याचे मन अभ्यासाच्या विचारात किंवा इतर निरर्थक गोष्टींत गुंतलेलेच असते, जे एक प्रकारचे नकारात्मक कर्मच आहे. त्याऐवजी आपले कर्तव्य आनंदाने स्वीकारणे हाच खरा मार्ग आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सांगत आहेत की भौतिक जगात पूर्णपणे कर्मशून्य होणे अशक्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'तन्मयतेचे' किंवा अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. कापूर जेव्हा अग्नीच्या संपर्कात येतो, तेव्हा तो जळून राख मागे ठेवत नाही, तर तो स्वतः अग्नीच होऊन जातो. तिथे कापूर आणि अग्नी असा भेद उरत नाही. त्याचप्रमाणे, जेव्हा एखाद्या साधकाची बुद्धी किंवा मन विषयांचा त्याग करून आत्मतत्वाचा अनुभव घेते, तेव्हा ते मन आपले स्वतंत्र अस्तित्व विसरून परमात्म्याशी एकरूप होते. ही अवस्था केवळ माहिती मिळवणे नसून, पूर्णपणे त्या सत्यात विलीन होणे आहे.

कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी त्यात 'एकरूप' होणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा अभ्यासात इतका मग्न होतो की त्याला आजूबाजूच्या जगाचा विसर पडतो, तेव्हाच त्याला त्या विषयाचे खरे ज्ञान प्राप्त होते.

स्थितप्रज्ञाचे मन परमात्म्याशी कसे एकरूप होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानेश्वरी ग्रंथाचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की हा ग्रंथ म्हणजे केवळ शब्दांची जुळवाजुळव नसून तो शब्द आणि अर्थांचा एक अथांग सागर (रत्नाकर) आहे. यात वेदांतातील कठीण सिद्धांतांचे (प्रमेयांचे) अमृत भरलेले आहे. हे इतके मोठे आणि कठीण कार्य मी केवळ माझ्या सद्गुरू श्री निवृत्तीनाथ यांच्या कृपेमुळेच पूर्ण करू शकलो आहे. यातून त्यांची नम्रता आणि गुरुभक्ती दिसून येते.

आपल्या आयुष्यात मिळालेल्या यशाचे श्रेय आपल्या मार्गदर्शकांना किंवा गुरूंना देणे, हा गुण आपण यातून शिकू शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या परीक्षेत मोठे यश मिळाल्यावर आपल्या शिक्षकांचे आभार मानणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानेश्वरी ग्रंथाच्या रचनेचे स्वरूप आणि त्यामागील गुरुकृपेचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.