🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (ज्ञानाने कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन भिन्न मार्ग वाटत असले तरी प्रत्यक्षात ते एकच आहेत. संन्यास म्हणजे कर्माच्या कर्तेपणाचा त्याग आणि योग म्हणजे कर्माच्या फळाचा त्याग. या दोन्ही मार्गांचे अंतिम ध्येय 'मोक्ष' किंवा 'आत्मज्ञान' हेच आहे. ज्याप्रमाणे एकाच साध्यासाठी दोन साधने असू शकतात, तसेच हे दोन मार्ग साधकाला एकाच परमपदाप्रत पोहोचवतात. यात कोणताही तात्विक भेद नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे काम केवळ माझे कर्तव्य म्हणून करत आहे' ही भावना ठेवणे म्हणजे योग आणि संन्यासाचा मेळ घालणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता केवळ अभ्यासावर (कर्तव्यावर) लक्ष केंद्रित करणे हाच खरा योग आहे.

अर्जुनाला कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठ मार्ग कोणता याबद्दल संभ्रम होता. त्यावर ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्टीकरण देतात की दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत विनाशाची प्रक्रिया स्पष्ट करतात. जेव्हा मनुष्याला क्रोधाचा विकार जडतो, तेव्हा त्याची स्मृती म्हणजे योग्य-अयोग्य निवडण्याची शक्ती नष्ट होते. स्मृती भ्रष्ट झाली की विवेकाचा (बुद्धीचा) प्रकाश मावळतो. ज्याप्रमाणे सूर्य अस्ताला गेल्यावर सृष्टीवर अंधार पसरतो आणि काहीही दिसत नाही, त्याप्रमाणे बुद्धीचा नाश झाल्यावर मनुष्याला स्वतःच्या हिताचा मार्ग दिसत नाही आणि तो अधोगतीला जातो.

दैनंदिन जीवनात रागाच्या भरात आपण अनेकदा चुकीचे निर्णय घेतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या वादात रागामुळे आपण जुने चांगले संबंध विसरतो आणि अपशब्द बोलतो. यामुळे आपली बुद्धी काम करेनाशी होते. म्हणून कठीण प्रसंगात शांत राहून बुद्धी शाबूत ठेवणे आवश्यक आहे.

क्रोधाच्या आहारी गेल्यावर माणसाच्या बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अद्वैत स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे आकाशात उमटलेला आभास (उदा. निळेपणा किंवा ढग) शेवटी आकाशातच विरून जातो, कारण तो आकाशापेक्षा वेगळा नसतो; त्याचप्रमाणे आत्म्याचा प्रकाश किंवा त्याचे स्वरूप हे केवळ आत्म्यालाच कळू शकते. ते बुद्धी, मन किंवा इंद्रियांच्या पलीकडचे आहे. आत्मसाक्षात्कार ही एक स्वानुभूती आहे, जी शब्दांत सांगता येत नाही, ती फक्त अनुभवायची असते.

दैनंदिन जीवनात स्वतःच्या क्षमता ओळखण्यासाठी बाहेरच्या जगाकडून कौतुक मिळवण्यापेक्षा अंतर्मुख होऊन स्वतःला समजून घेणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, कठीण प्रसंगात घाबरून न जाता शांत बसून स्वतःच्या आंतरिक शक्तीचा शोध घेतल्यास योग्य मार्ग सापडतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आत्म्याचे स्वयंप्रकाशित आणि अद्वैत स्वरूप समजावून सांगत आहेत.