🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, एकदा का मनुष्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान झाले की, अज्ञानामुळे निर्माण झालेला मोह पूर्णपणे नष्ट होतो. ज्याप्रमाणे सूर्योदय झाल्यावर अंधाराचा लवलेशही उरत नाही, त्याप्रमाणे शुद्ध ज्ञानाच्या प्रकाशात संभ्रम टिकू शकत नाही. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी जो मोह झाला होता, तो केवळ अज्ञानामुळे होता, आणि हे ज्ञान तो मोह मुळासकट उपटून टाकेल असे आश्वासन येथे दिले आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे पूर्ण आणि सत्य ज्ञान मिळवतो, तेव्हा त्याबद्दलची भीती आणि गोंधळ दूर होतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास पूर्ण झाला की मनातील भीती निघून जाते आणि आत्मविश्वास येतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण करत आहेत की ज्ञानाने मोह कसा नष्ट होतो.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे अलिप्तपण स्पष्ट करतात. ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, असा पुरुष इंद्रियांच्या द्वारे विषयांचा उपभोग घेतो, पण त्याला त्या विषयांची बाधा होत नाही. तो संसारात राहूनही संसारापासून अलिप्त असतो. ज्याप्रमाणे पाण्यात राहणारे मासे किंवा इतर जलचर प्राणी पाण्यात सतत वावरत असूनही त्यांचे शरीर पाण्याने भिजत नाही, अगदी त्याचप्रमाणे स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या सानिध्यात असूनही त्यांच्या मोहात किंवा विकारात पडत नाही. त्याचे अंतःकरण सदैव शुद्ध आणि शांत राहते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक सुखसोयींचा वापर करतो, पण त्या गोष्टींचे व्यसन लागू न देणे म्हणजे अलिप्तता. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरताना तो कामापुरता वापरावा, त्यात तासनतास गुंतून स्वतःचे मानसिक स्वास्थ्य बिघडू देऊ नये.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना माऊली तो विषयांमध्ये राहूनही कसा अलिप्त असतो हे स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करून नैष्कर्म्य अवस्था प्राप्त होत नाही. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्यासाठी 'विहित' (शास्त्रसंमत आणि कर्तव्य म्हणून प्राप्त) आहे, तेच करणे सर्वात श्रेयस्कर आहे. असे कर्म करणे स्वाभाविक असल्याने 'सोपे' असते आणि ते स्वधर्म म्हणून केल्यामुळे मनुष्याला कर्माचे बंधन किंवा 'पाप' लागत नाही. म्हणून संभ्रम सोडून आपले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात, कठीण प्रसंगी पळ काढण्यापेक्षा आपल्या वाट्याला आलेली जबाबदारी (उदा. विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे किंवा कर्मचाऱ्याने आपले काम करणे) प्रामाणिकपणे पार पाडावी. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि यश मिळते.

ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा आपले नैसर्गिक कर्तव्य पार पाडणे अधिक श्रेयस्कर आहे.