🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते, तेव्हा त्याच्या मनातील सर्व संशय नष्ट होतात. संशय हा अज्ञानाचा परिणाम आहे. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधाराचा लवलेशही उरत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाचा प्रकाश पडल्यावर संशय आणि अज्ञान दोन्ही पूर्णपणे नाहीसे होतात. संशय मिटणे हीच ज्ञानाची खरी खूण आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा भीती किंवा गोंधळात असतो कारण आपल्याला त्या विषयाचे पूर्ण ज्ञान नसते. जेव्हा आपण अभ्यास करून सत्य जाणून घेतो, तेव्हा आपला संशय दूर होतो आणि आपण आत्मविश्वासाने वागू शकतो. उदाहरणार्थ: अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हा संशय आहे, पण बॅटरीच्या प्रकाशात (ज्ञानात) तो संशय संपतो.

ज्ञान प्राप्त झाल्यावर संशय आणि अज्ञान कसे नष्ट होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या स्थिरतेचे वर्णन करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांना पूर येतो आणि त्या सर्व नद्यांचे पाणी अत्यंत वेगाने समुद्रात जाऊन मिळते. एवढे प्रचंड पाणी मिळूनही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या मर्यादेतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या बुद्धीला आत्मज्ञानाचा स्पर्श झाला आहे, अशा पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे विषय किंवा भोग प्राप्त झाले तरी, त्याचे मन विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपाच्या शांतीमध्ये सदैव स्थिर असतो.

आयुष्यात कितीही मोठे यश मिळाले किंवा संकट आले तरी समुद्रासारखे शांत आणि संयमी राहावे. उदाहरण: परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले म्हणून गर्विष्ठ होऊ नये आणि कमी मिळाले म्हणून निराश होऊ नये.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची मानसिक स्थिरता समुद्राच्या उदाहरणाने स्पष्ट केली आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या चौथ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना विनंती करत आहेत. ते म्हणतात की, जर तुम्ही तुमचे चित्त एकाग्र करून हे निरूपण ऐकले, तर तुम्हाला परमानंदाची प्राप्ती होईल. 'अवधान' म्हणजे केवळ ऐकणे नव्हे, तर अंतःकरणापासून लक्ष देणे. ज्ञानेश्वर माउली येथे खात्री देतात की हे ज्ञान आत्मसात केल्यावर मनुष्याला इतर कोणत्याही सुखाची उणीव भासणार नाही. ही त्यांची 'प्रतिज्ञा' आहे, जी या ग्रंथाच्या आणि त्यातील ज्ञानाच्या सामर्थ्यावर आधारित आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी एकाग्रता आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी शिक्षकांचे शिकवणे पूर्ण लक्ष देऊन ऐकेल, तर त्याला तो विषय उत्तम समजून परीक्षेत यश मिळेल.

चौथ्या अध्यायाच्या प्रारंभी, ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना सावध करून या ज्ञानाचे महत्त्व आणि ते ऐकण्यासाठी आवश्यक असलेली एकाग्रता यावर भाष्य करत आहेत.