🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला जीवनाचे एक शाश्वत सत्य समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, जन्म आणि मृत्यू हे सृष्टीचे अटळ नियम आहेत. ज्याचा जन्म झाला आहे, त्याचा मृत्यू निश्चित आहे आणि हे सर्व 'स्वभावसिद्ध' म्हणजे निसर्गतःच घडणारे आहे. शरीराचा नाश होणे हा त्याचा धर्मच आहे. त्यामुळे जे अपरिहार्य आहे, त्याबद्दल शोक करणे किंवा सतत त्याचाच विचार करून दुःखी होणे व्यर्थ आहे. आत्म्याचे अमरत्व ओळखून देहाच्या नश्वरतेचा स्वीकार करणे हाच खरा विवेक आहे.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात आपल्या नियंत्रणाबाहेरच्या गोष्टी घडतात (उदा. एखादे नुकसान किंवा प्रिय व्यक्तीचा वियोग), तेव्हा रडत न बसता तो निसर्गाचा नियम आहे असे मानून मन शांत ठेवणे. उदाहरण: खेळात हार झाली तर दुःख करण्यापेक्षा तो खेळाचा एक भाग आहे असे स्वीकारणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला जन्म-मृत्यूच्या चक्राची अपरिहार्यता आणि निसर्गनियमांबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे श्रीकृष्णाच्या उपदेशाचे स्पष्टीकरण करतात. कर्म म्हणजे केवळ शारीरिक हालचाल नव्हे. जो आत्मज्ञानी असतो, तो शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेत (अकर्मता) स्थिर असतो. याउलट, जो केवळ बाहेरून शांत बसला आहे पण मनात वासना आणि संकल्प धरून आहे, तो अकर्मातही कर्म करत असतो. ही दृष्टी प्राप्त होणे म्हणजे कर्माचे मर्म जाणणे होय. ज्ञानी पुरुष कर्माच्या फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, म्हणून तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करणे आणि यशाचे किंवा अपयशाचे ओझे मनावर न घेणे. उदाहरण: एखादा विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करतो, निकालाच्या चिंतेने स्वतःला त्रास करून घेत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे गहन तत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हाच स्थिर बुद्धीचा पाया आहे. जो विषयांच्या आहारी जात नाही, तोच खरा ज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे 'इंद्रिय निग्रह' होय. असा संयम पाळल्यास यश नक्की मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.