🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी बुद्धीवर जोपर्यंत सांसारिक विषयांची आणि मोहाची पुटे चढलेली असतात, तोपर्यंत तिला सत्याचे दर्शन घडत नाही. ज्याप्रमाणे आरशावर धूळ असेल तर प्रतिबिंब दिसत नाही, त्याचप्रमाणे बुद्धीवर वासनांचा 'मळ' असेल तर आत्मज्ञान होत नाही. जेव्हा साधक वैराग्याचा (आसक्ती सोडण्याचा) सराव करतो, तेव्हा ही बुद्धी शुद्ध होते. शुद्ध बुद्धीमध्येच आत्मस्वरूपाचा प्रकाश स्पष्टपणे जाणवू लागतो. हे ज्ञान मिळवण्यासाठी बुद्धीचे निर्मळ होणे ही पहिली पायरी आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखाद्या कामाच्या फळाची अति चिंता करणे सोडून दिले (वैराग्य), तर आपले मन शांत होते आणि आपल्याला त्या कामात अधिक चांगले यश मिळवण्यासाठी स्पष्ट विचार करता येतात. उदाहरणार्थ, परीक्षेत गुणांची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केल्यास बुद्धी अधिक तल्लख चालते.

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी बुद्धीची शुद्धी कशी आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा पुरुषाचे) लक्षण सांगत आहेत. ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, त्याच्या सर्व वासना आणि भौतिक इच्छा आपोआप लोप पावतात. तो स्वतःमध्येच पूर्णत्व अनुभवतो, त्यामुळे त्याला बाह्य जगाकडून कोणत्याही सुखाची अपेक्षा उरत नाही. तो संशयरहित (निभ्रांत) होऊन अखंड आत्मसुखात निमग्न असतो. ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेला समुद्र नद्यांच्या येण्याने विचलित होत नाही, तसाच हा पुरुष आत्मलाभाने नेहमी तृप्त असतो.

खरे सुख हे बाहेरच्या वस्तूंमध्ये नसून आपल्या मनाच्या समाधानात असते. उदाहरणार्थ, जर आपण आपल्याकडे असलेल्या गोष्टींचा आनंद घ्यायला शिकलो आणि सतत दुसऱ्यांशी तुलना करणे थांबवले, तर आपणही या श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे तृप्त राहू शकतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा व्यक्तीची) पूर्णत्वाची अवस्था स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत योगाभ्यासाचे गुह्य स्पष्ट करतात. साधक जेव्हा प्राणायाम करतो, तेव्हा तो श्वासावर नियंत्रण मिळवतो. 'पूरक' क्रियेत बाहेरील वायू आत घेताना तो अपान वायूमध्ये प्राणाचे मीलन करतो, तर 'रेचक' करताना प्राणामध्ये अपानाचे हवन करतो. शेवटी 'कुंभक' अवस्थेत दोन्ही वायूंची गती रोखून तो चित्त स्थिर करतो. हा एक प्रकारचा 'योगयज्ञ' आहे, ज्याद्वारे इंद्रिये आणि मन शुद्ध होऊन आत्मज्ञानाचा मार्ग मोकळा होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप ताण येतो किंवा राग येतो, तेव्हा पाच मिनिटे शांत बसून दीर्घ श्वास घेतल्याने (प्राणायाम केल्याने) मन शांत होते आणि आपण योग्य निर्णय घेऊ शकतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या आधी भीती वाटत असल्यास प्राणायाम केल्याने एकाग्रता वाढते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला विविध प्रकारच्या यज्ञांची माहिती देत आहेत, ज्यात प्राणायामाच्या माध्यमातून केल्या जाणाऱ्या योगयज्ञाचे महत्त्व सांगितले आहे.