🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला दिलेला उपदेश स्पष्ट करतात. श्रीकृष्ण म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे काहीच कारण नाही. अज्ञानामुळे तू स्वतःला फसवून घेऊ नकोस. युद्धाच्या प्रसंगी मनात शंका किंवा चिंता बाळगणे हे क्षत्रियाला शोभत नाही. म्हणून सर्व मोह सोडून तू तुझे कर्तव्य पार पाडण्यासाठी सज्ज हो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कामाला घाबरतो, तेव्हा जास्त विचार न करता आपले कर्तव्य पूर्ण करण्यावर लक्ष दिले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटली तरी ती बाजूला सारून अभ्यासाला सुरुवात करणे महत्त्वाचे असते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह आणि मानसिक गोंधळ सोडून देऊन युद्धाचे कर्तव्य पार पाडण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या लहरीनुसार वागू नये. जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे शास्त्राने 'विहित' (कर्तव्य म्हणून सांगितलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्यापासून मिळणाऱ्या फळाची कोणतीही हाव किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून देतो, तेव्हाच आपण ते कर्म 'उत्तम' म्हणजेच पूर्ण कौशल्याने आणि एकाग्रतेने करू शकतो. हेच मोक्षाचे आणि यशाचे खरे साधन आहे.

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील?' या फळाची चिंता करण्याऐवजी, 'आजचा अभ्यास करणे' हे आपले उचित कर्म समजून ते मनापासून केले पाहिजे. यामुळे अभ्यासाचा दर्जा सुधारतो आणि तणाव कमी होतो.

फळाची अभिलाषा न धरता आपले विहित कर्तव्य कसे पार पाडावे, याबद्दल श्रीकृष्ण अर्जुनाला मार्गदर्शन करत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला अत्यंत महत्त्वाचा उपदेश करतात. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही, तर कर्मामागील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडणे महत्त्वाचे आहे. जोपर्यंत मनुष्याला आपल्या कर्तृत्वाचा गर्व असतो, तोपर्यंत तो कर्माच्या बंधनात अडकलेला असतो. जेव्हा अर्जुन आपला अहंकार सोडून देईल, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने 'स्वधर्म' म्हणजे त्याचे विहित कर्तव्य (युद्ध करणे) पार पाडू शकेल. स्वधर्म हा नैसर्गिक असतो आणि तो निष्ठेने पाळणे हीच खरी भक्ती आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'हे मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने 'मीच टीमला जिंकवले' असा अहंकार न ठेवता, खेळणे हे आपले कर्तव्य मानून खेळावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अहंकाराचा त्याग करून स्वधर्माचे आचरण करण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.