🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत लोकसंग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, श्रेष्ठ व्यक्तींनी किंवा नेत्यांनी आपली कर्तव्ये सोडली, तर सामान्य जनता गोंधळून जाईल. समाज नेहमी मोठ्या माणसांच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालत असतो. जर अर्जुनासारख्या योद्ध्याने कर्म सोडले, तर समाजही आळशी किंवा कर्तव्यशून्य होईल. म्हणून जगाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी निष्काम कर्म करणे आवश्यक आहे.

आपल्या घरातील वडीलधाऱ्या व्यक्तींनी किंवा कार्यालयातील प्रमुखांनी शिस्त पाळली पाहिजे, कारण त्यांचे पाहूनच मुले किंवा कर्मचारी शिकतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी वेळेचे पालन केले, तर मुलेही तेच शिकतात.

ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला सांगतात की, समाजात आदर्श निर्माण करण्यासाठी श्रेष्ठ व्यक्तीने आपली कर्तव्ये का पार पाडली पाहिजेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्म (काय करावे) आणि अकर्म (काय करू नये किंवा कर्माचा अभाव) यांतील सूक्ष्म फरक ओळखणे अत्यंत कठीण आहे. केवळ पुस्तकी ज्ञान असून चालत नाही, कारण अत्यंत बुद्धिमान आणि विवेकी लोकही या विषयाच्या गुंतागुंतीमुळे संभ्रमात पडतात. कर्माची गती गहन असल्यामुळे त्याचे यथार्थ स्वरूप केवळ बुद्धीने चटकन लक्षात येत नाही, त्यासाठी आत्मिक दृष्टीची आवश्यकता असते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा गोंधळतो की एखादी कृती करणे योग्य आहे की नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या चुकीच्या गोष्टीविरुद्ध आवाज उठवणे हे आपले कर्म आहे की शांत राहणे हे अकर्म? अशा वेळी घाईने निर्णय न घेता विवेकाने विचार करावा, कारण मोठ्यांनाही यात मोह पडू शकतो.

भगवद्गीतेतील कर्म आणि अकर्म यांच्या स्वरूपावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याची गहनता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की संन्यास (सर्व कर्मांचा त्याग) आणि योग (फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे) हे भिन्न वाटत असले तरी प्रत्यक्षात ते एकच आहेत. त्यांच्यात कोणताही तात्विक फरक नाही. केवळ शब्दांच्या वापरामुळे ते वेगळे वाटतात, परंतु त्यांचे अंतिम उद्दिष्ट आणि स्वरूप एकच आहे. कर्माचा त्याग करणे आणि कर्म फळाची आसक्ती सोडून करणे या दोन्ही गोष्टी साधकाला एकाच ध्येयाकडे नेतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करणे म्हणजे योग, आणि 'मी हे केवळ फळासाठी करत नाही' ही भावना ठेवणे म्हणजे संन्यास. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञानासाठी वाचणे, हाच खरा योग आणि संन्यास आहे.

संन्यास आणि योग यातील अद्वैत (एकता) अर्जुनाला पटवून देण्यासाठी माउली हे निरूपण करत आहेत.