🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक स्थितीचे सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे जलचर प्राणी पाण्याचा त्याग करून जगू शकत नाही आणि पाण्यात गेल्यावरच त्याला सुरक्षितता व विश्रांती मिळते, त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, असा पुरुष जेव्हा आपल्या अंतरात्म्यात लीन होतो, तेव्हाच त्याला जगातील सर्व त्रासांपासून मुक्ती मिळून 'निवांत' अवस्था प्राप्त होते. बाह्य जगातील विषय त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप ताण येतो, तेव्हा आपण बाहेर उपाय शोधण्यापेक्षा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या मनाचा कानोसा घेतला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी मनात भीती असेल तर डोळे मिटून स्वतःवर विश्वास ठेवल्यास माशाप्रमाणे आपल्यालाही मनात शांती मिळते.

स्थितप्रज्ञाला शांती कशी लाभते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज जलचराचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याला (विहित धर्म) धरून आहे. अशा प्रकारे केलेले कर्म हे केवळ शारीरिक हालचाल नसून ते एक 'परम अनुष्ठान' म्हणजेच ईश्वराची सर्वोच्च सेवा ठरते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, फळाची अपेक्षा न ठेवता विहित कर्म करणे हाच खरा योग आहे.

दैनंदिन जीवनात, एका विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे हे त्याचे 'विहित कर्म' आहे. जर त्याने तो अभ्यास प्रामाणिकपणे आणि एकाग्रतेने केला, तर तेच त्याचे अनुष्ठान ठरेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी वाचणे हे उचित कर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माची व्याख्या आणि त्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या अनुभवामुळे 'अविद्या' म्हणजेच अज्ञान पूर्णपणे व्यर्थ ठरते आणि ज्या प्रपंचाला (संसाराला) आपण सत्य मानतो, त्याचा मनातील भास नाहीसा होतो, तोच खरा 'सद्भाव' किंवा परमात्म्याचा अनुभव होय. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधार उरत नाही, त्याप्रमाणे हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर केवळ शुद्ध चैतन्य उरते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा अफवा किंवा चुकीच्या माहितीमुळे (अज्ञानामुळे) दुःखी होतो. जेव्हा आपल्याला सत्य समजते, तेव्हा तो भीतीचा 'प्रपंच' संपतो. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण प्रकाशात ती दोरीच आहे हे कळणे म्हणजे सत्याचा अनुभव घेणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या आत्मज्ञानाचे लक्षण आणि ते अज्ञानाचा नाश कसे करते, हे स्पष्ट करत आहेत.