🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) टाळू नये. उलट, ते कर्म अत्यंत आवडीने आणि प्रेमाने पार पाडावे. जेव्हा आपण कोणतेही काम ओझे न मानता ते ईश्वराची सेवा म्हणून आनंदाने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसारात अडकवत नाही. अशा निस्पृह आणि प्रेमळ कर्माचरणामुळेच मनुष्याला 'परम पुरुषार्थ' म्हणजेच आत्मज्ञान किंवा मोक्षाची प्राप्ती होते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील फळाची आशा सोडून ते प्रेमाने करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा कर्मचाऱ्यांनी आपले काम केवळ सक्ती म्हणून न करता, ते आवडीने आणि निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, जर एखादा डॉक्टर रुग्णाची सेवा केवळ पैसे मिळवण्यासाठी न करता प्रेमाने आणि कर्तव्याच्या भावनेने करत असेल, तर त्याला मानसिक समाधान आणि आध्यात्मिक प्रगती दोन्ही लाभतात.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोग आणि संन्यास यांतील अद्वैत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एकाच व्यक्तीला वेगवेगळ्या नात्यांनी (उदा. मित्र किंवा नातेवाईक) ओळखले जाते, परंतु ती व्यक्ती बदलत नाही, त्याचप्रमाणे संन्यास आणि योग हे मार्ग भिन्न वाटले तरी त्यांचे अंतिम साध्य आणि स्वरूप एकच आहे. अज्ञानी लोक त्यांना वेगळे मानतात, परंतु आत्मज्ञानी व्यक्तीला त्यातील एकत्व समजते. कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि फलाची आशा न धरता कर्म करणे (योग) हे दोन्ही एकाच परब्रह्माची प्राप्ती करून देतात.

दैनंदिन जीवनात आपण आपले काम आणि आपली आध्यात्मिक मूल्ये वेगळी ठेवू नयेत. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता 'ज्ञान मिळवणे' या पवित्र हेतूने केल्यास, ते कर्म आणि योग दोन्ही ठरते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला संन्यास आणि कर्मयोग हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच कसे आहेत, हे समजावून सांगत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे आणि ते टाळता येत नाही. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. कर्माचे बंधन तेव्हाच निर्माण होते जेव्हा आपण ते फळाच्या आशेने करतो. म्हणून कर्माचा त्याग न करता, त्या कर्माच्या फळाची आसक्ती (वासना) त्वरित सोडली पाहिजे. यामुळे कर्म करूनही माणूस संसाराच्या बंधनात अडकत नाही.

एखाद्या खेळाडूने मैदानावर खेळताना 'मी जिंकणार की हारणार' या विचारापेक्षा 'मी माझा सर्वोत्तम खेळ कसा खेळू शकेन' यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजे फळाची वासना सोडणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व आणि फळाच्या आसक्तीचा त्याग याबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.