🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या अंतःकरणातील अज्ञानाचा अंधकार पूर्णपणे नाहीसा होतो. मनातील सर्व प्रकारचे संशय आणि द्विधा मनस्थिती दूर होते (झाडणी होते). अशा प्रकारे संशयरहित झालेली बुद्धी मग इकडे-तिकडे न भटकता केवळ आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी अत्यंत स्थिर आणि निश्चयी होऊन राहते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या विषयाचे पूर्ण आणि अचूक ज्ञान मिळते, तेव्हा आपला गोंधळ संपतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास पूर्ण झाल्यावर भीती निघून जाते आणि आत्मविश्वास वाढतो.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यामुळे होणारी अज्ञाननिवृत्ती आणि बुद्धीची स्थिरता यांचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा स्वभावतःच पूर्ण भरलेला असतो. पावसाळ्यात अनेक ओढे आणि नद्या येऊन त्याला मिळतात, तरीही समुद्र आपली मर्यादा ओलांडून बाहेर येत नाही. तसेच उन्हाळ्यात नद्या आटल्या तरी तो आटत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याचे अंतःकरण आत्मज्ञानाने तृप्त झाले आहे, असा स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या उपभोगांनी किंवा बाह्य परिस्थितीने विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात सदैव स्थिर आणि शांत असतो.

आपल्या आयुष्यात कितीही मोठे यश मिळाले तरी गर्वाने हुरळून जाऊ नये आणि संकट आले तरी खचून जाऊ नये. समुद्रासारखा संयम बाळगणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे लक्षण सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून भस्म करतो, त्याप्रमाणे ज्ञानाचा उदय झाल्यावर अज्ञानाचा मुळासकट नाश होतो. 'मी देह आहे' हा अज्ञानाचा मूळ कंद आहे. जेव्हा हे अज्ञान नष्ट होते, तेव्हा कर्मांची फळे भोगण्याची आसक्ती (इंधन) संपते. अशा व्यक्तीच्या अंतःकरणात केवळ शुद्ध आत्मज्ञानच व्यापून राहते. तो कर्मात असूनही कर्माच्या बंधनापासून मुक्त असतो, कारण त्याचे अज्ञान पूर्णपणे नष्ट झालेले असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या विषयाचे सखोल ज्ञान प्राप्त करतो, तेव्हा त्याबद्दलच्या शंका आणि भीती (अज्ञान) नष्ट होतात. उदाहरणार्थ, अभ्यासाचे पूर्ण ज्ञान असल्यास परीक्षेची भीती वाटत नाही. तसेच, विवेकाने वागल्यास आपल्या हातून घडणाऱ्या कर्मांचा ताण येत नाही.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञान कशाप्रकारे अज्ञानाचे मूळ आणि कर्माचे बंधन नष्ट करते, याचे वर्णन करत आहेत.