🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व सिद्ध केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला विचारतात की आता शोक करण्याचे काय कारण उरले आहे? युद्धाच्या प्रसंगी स्वकीयांच्या मृत्यूच्या कल्पनेने व्याकुळ होणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. 'धनुर्धरा' असे संबोधून श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आणि कर्तव्याची आठवण करून देत आहेत, जेणेकरून त्याने मोहाचा त्याग करून युद्धासाठी सज्ज व्हावे.

जेव्हा आपण एखाद्या अटळ घटनेबद्दल किंवा भूतकाळातील गोष्टींबद्दल विनाकारण चिंता करतो, तेव्हा ही ओवी आपल्याला वर्तमानातील कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करण्यास शिकवते. उदाहरण: परीक्षेत कठीण प्रश्न पाहून घाबरून जाण्याऐवजी, शांत राहून आपल्याला येणारे प्रश्न सोडवण्यावर लक्ष देणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला देहाच्या नश्वरतेबद्दल सांगून, शोक सोडून युद्धरूपी स्वधर्माचे पालन करण्यास प्रवृत्त करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गहनतेवर प्रकाश टाकतात. ते म्हणतात की, कर्म म्हणजे केवळ शारीरिक हालचाल नव्हे. कर्माचे स्वरूप अत्यंत सूक्ष्म आहे. एखादी गोष्ट करणे (कर्म), ती न करणे (अकर्म) आणि चुकीच्या पद्धतीने करणे (विकर्म) यातील फरक ओळखण्यासाठी बुद्धीची गरज असते. जो मनुष्य कर्माच्या मुळाशी असलेला हेतू आणि त्यातील फळाची आसक्ती ओळखतो, तोच खरा 'विचक्षण' किंवा ज्ञानी होय. कर्मात अकर्म पाहणे म्हणजे कार्य करत असतानाही कर्तेपणाचा अहंकार न ठेवणे होय.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कामे करतो. पण ती कामे करताना आपला हेतू काय आहे, याचा विचार करणे म्हणजे कर्माचे लक्षण ओळखणे होय. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेत गुण मिळवण्यासाठी न करता, ज्ञान मिळवण्यासाठी करणे हा कर्माचा योग्य दृष्टिकोन आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माची गती गहन असल्याचे सांगत आहेत, त्याचेच स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत सिद्धांताचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, समुद्रावर उठणारी लाट ही जोपर्यंत आकाराने दिसते, तोपर्यंत ती स्वतःला वेगळी मानू शकते. परंतु, तिचा मूळ स्वभाव हा पाणीच आहे. जेव्हा ती लाट विरते, तेव्हा ती पुन्हा पाणीच होते. त्याचप्रमाणे, जो आत्मज्ञानी पुरुष आहे, त्याचा 'मी'पणा किंवा अहंकार नष्ट झालेला असतो. तो स्वतःला या विश्वापासून किंवा ईश्वरापासून वेगळे मानत नाही, तर तो त्या परमात्मस्वरूपात पूर्णपणे विरघळून गेलेला असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण स्वतःला इतरांपेक्षा वेगळे किंवा श्रेष्ठ मानतो, ज्यामुळे अहंकार निर्माण होतो. जर आपण हे लक्षात ठेवले की आपण सर्व एकाच ईश्वराचे अंश आहोत, तर आपल्यातील भेदभाव संपेल. उदाहरण: एखाद्या संघात (Team) काम करताना 'मी' ऐवजी 'आम्ही' ही भावना ठेवणे.

जीवात्मा आणि परमात्मा यांच्यातील ऐक्य स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर माऊली लाट आणि समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.