🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे गहन तत्त्वज्ञान स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेने कर्मात अलिप्त राहतो (म्हणजेच कर्मात अकर्म पाहतो), आणि जो केवळ शरीराने शांत बसलेला असूनही ज्याच्या मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प चालू असतात (म्हणजेच अकर्मात कर्म पाहतो), असा मनुष्य खरा ज्ञानी आहे. असा पुरुष सर्व कर्मे करूनही त्यांच्या फळांपासून मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे फळाच्या अपेक्षेने करत नाही' ही वृत्ती ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे कर्मात अलिप्त राहणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म आणि गुंतागुंतीचा फरक समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचा सिद्धांत मांडतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. उलट, विहित कर्मे करणे हेच उचित आहे. मात्र, कर्म करताना 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करत आहे' ही बुद्धी सोडून दिली पाहिजे. जेव्हा मनुष्य फळाची आशा सोडून कर्तव्य भावनेने कार्य करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हीच खरी कर्ममुक्ती आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेपेक्षा 'मी विषयाचे आकलन उत्तम कसे करून घेईन' यावर लक्ष देणे म्हणजे फळाची आशा सोडणे होय.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या उपदेशाचा विस्तार करताना अर्जुनाला फळाची आसक्ती न ठेवता कर्म करण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत प्रभावी उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्मे सोडू नयेत, तर ती अगत्याने करावीत. मात्र, ती करताना 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करत आहे' ही बुद्धी सोडून द्यावी. ज्याप्रमाणे एखादे बी विस्तवात भाजले (दग्ध केले) आणि मग ते जमिनीत पेरले, तर त्यातून पुन्हा अंकुर फुटत नाही आणि ते बी संपून जाते; त्याचप्रमाणे फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले कर्म 'अकर्म' होते. असे कर्म करणाऱ्याला संसाराच्या जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही, कारण त्या कर्माचे फळ देण्याची शक्ती नष्ट झालेली असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना 'मला बक्षीस मिळेल का?' याचा विचार करण्यापेक्षा, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि यशही मिळते.

कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे, याचे मार्गदर्शन माउली या ओवीतून करत आहेत.