🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले, समाजासाठी आणि स्वतःसाठी योग्य असलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. हे कर्म करताना त्यात कोणतीही कसर सोडू नये, ते 'उत्तम' प्रकारेच करावे. मात्र, हे करत असताना त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची किंवा फायद्याची हाव धरू नये. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा सोडून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म बंधनास कारणीभूत न ठरता मुक्तीचा मार्ग बनते. कर्माचा दर्जा हा फळाच्या इच्छेवर नाही, तर कर्माच्या शुद्धतेवर अवलंबून असतो.

दैनंदिन जीवनात, एखाद्या खेळाडूने सामन्याच्या निकालाची (हार किंवा जीत) चिंता न करता, केवळ आपला खेळ सर्वोत्तम कसा होईल यावर लक्ष दिले पाहिजे. यामुळे तणाव कमी होतो आणि कामगिरी सुधारते.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला फळाची आशा सोडून स्वधर्म किंवा कर्तव्य कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्माच्या स्वरूपाबद्दल मानवाच्या मनात अनेकदा संभ्रम असतो. कोणते कर्म करावे आणि कोणते टाळावे, या विचारात माणूस अडकतो. ज्ञानेश्वर म्हणतात की, फळाची आशा सोडून आणि ईश्वराची आज्ञा मानून कर्म केल्यास भ्रांती (गोंधळ) उरत नाही. अर्जुनाने आपल्या कर्तव्याबद्दल साशंक न राहता, बुद्धी स्थिर ठेवून कर्म करावे, असा हा संदेश आहे. येथे 'निभ्रांत' होणे म्हणजे आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात कर्माचे खरे स्वरूप समजून घेणे होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादा निर्णय घेताना भीती किंवा गोंधळ वाटतो, तेव्हा फळाचा विचार न करता आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्यापेक्षा फक्त अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हे 'निभ्रांत' राहण्याचे लक्षण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माबद्दलचा संभ्रम सोडून देऊन कर्तव्यदक्ष होण्याचा आणि बुद्धी स्थिर ठेवण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपले विहित कर्तव्य पार पाडताना त्यातून काय मिळेल या फळाची आशा करू नये. फळाची आसक्ती माणसाला लोभ आणि दुःखात अडकवते. तसेच, कर्म करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार बाळगणे हे बंधनाचे मुख्य कारण ठरते. जेव्हा आपण फळाची आशा सोडतो आणि अहंकार त्यागून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते. हेच अर्जुनाला श्रीकृष्णाने सांगितलेले कर्माचे गुपित आहे.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मी विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करेन' असा दृष्टिकोन ठेवणे म्हणजे फळाची आशा सोडणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत, ज्यात फळ आणि अहंकार या दोन्हीच्या त्यागावर भर दिला आहे.