🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, देहधारी मनुष्याला कर्म करणे पूर्णपणे सोडणे शक्य नाही. सृष्टीचे चक्र चालू ठेवण्यासाठी प्रत्येकाला विहित कर्मे करावीच लागतात. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नसून, कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करतोय' हा अहंकार सोडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी हेच मार्गदर्शन दिले आहे की, फळाचा विचार न करता स्वधर्म म्हणून कृती कर.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराचा किंवा यशाचा विचार न करता, ते काम उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष द्यावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मला हा विषय किती चांगला समजेल' यावर लक्ष दिले तर तणाव कमी होतो आणि यश आपोआप मिळते.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला समजावून सांगतात की कर्तव्य पार पाडणे आवश्यक आहे, परंतु ते फळाच्या आसक्तीशिवाय केले पाहिजे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा आणि सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ मानले जातात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता बारकाईने पाहत असते. ज्ञानी किंवा समर्थ पुरुषाला स्वतःसाठी कोणतेही कर्म करण्याची गरज नसली, तरी त्याने समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आदर्श आचरण करणे आवश्यक आहे. जर समर्थ व्यक्तीने चुकीचे मार्ग निवडले, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, 'लोकाचार' टिकवण्यासाठी आणि सामान्यांना सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी थोरांनी शिस्तीने आणि निष्ठेने आपली कर्तव्ये पार पाडली पाहिजेत. त्यांचे आचरण हेच जगासाठी प्रमाण किंवा कायदा ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे किंवा कार्यालयातील वरिष्ठ अधिकारी शिस्तीने आणि प्रामाणिकपणे वागले, तर मुले किंवा कर्मचारी त्यांचेच अनुकरण करतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्ञानी आणि समर्थ माणसाचे आचरण समाजासाठी आदर्श ठरते, म्हणून त्यांनी आपली कर्तव्ये चोख बजावली पाहिजेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, मोह आणि ममता या केवळ मनाच्या कल्पना आहेत. या भावनांमुळे तू तुझे कर्तव्य विसरत आहेस आणि तुझे मन भ्रमित झाले आहे. हे अर्जुना, तू या भ्रामक विचारांचा आणि कल्पनेचा त्याग कर. क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्यासाठी आणि सत्याच्या विजयासाठी तू युद्धाला सज्ज हो. मनातील द्वंद्व संपवून कर्तव्याला प्राधान्य देणे हाच खरा पुरुषार्थ आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात भावनेच्या भरात चुकीचा निर्णय घेतो किंवा घाबरतो, तेव्हा आपण आपल्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटली तरी ती भीती (कल्पना) सोडून अभ्यासाला सुरुवात करणे.

श्रीकृष्ण, संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांतून, अर्जुनाला भावनिक गोंधळातून बाहेर पडून योद्धा म्हणून आपले कर्तव्य पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत.