🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीचे) अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, पावसाळ्यात सर्व नद्या दुथडी भरून वाहतात आणि समुद्राला जाऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या गांभीर्यात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या व्यक्तीचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्यासमोर जगातील अनेक विषय, भोग आणि वासना आल्या तरी त्याचे चित्त विचलित होत नाही. तो आपल्या आंतरिक शांतीमध्ये सदैव मग्न असतो.

दैनंदिन जीवनात आपल्यासमोर अनेक प्रलोभने आणि संकटे येतात. अशा वेळी समुद्रासारखे शांत राहून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले तरी गर्विष्ठ न होणे आणि कमी मिळाले तरी खचून न जाता शांत राहून पुन्हा प्रयत्न करणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याचे मानसिक स्थैर्य स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या रहस्याचे (वर्म) वर्णन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्य कर्म करणे पूर्णपणे सोडू शकत नाही, कारण शरीर असेपर्यंत काही ना काही क्रिया घडतच असतात. खरी युक्ती ही आहे की, कर्म करत असतानाच त्यातील 'कर्तेपणा' आणि 'फळाची आशा' सोडून देणे. कर्माच्या द्वारेच कर्माचे बंधन तोडण्याची ही कला सर्वश्रेष्ठ आहे. यालाच 'नैष्कर्म्य' सिद्धी म्हणतात, जिथे कर्म करूनही त्याचे बंधन लागत नाही.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' या चिंतेपेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष केंद्रित करणे. उदाहरणार्थ, खेळाडूने विजयापेक्षा खेळाच्या कौशल्यावर लक्ष दिल्यास तो तणावमुक्त राहून उत्तम खेळू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याचे मर्म आणि कर्मातील अकर्म समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य साधनांनी किंवा भौतिक वस्तूंनी केलेल्या यज्ञापेक्षा 'ज्ञानयज्ञ' श्रेष्ठ आहे. द्रव्यमय यज्ञात केवळ बाह्य वस्तूंची आहुती दिली जाते, परंतु ज्ञानयज्ञात साधक आपल्या अज्ञानाची आणि अहंकाराची आहुती देतो. सर्व कर्मांचा शेवट शेवटी आत्मज्ञानातच होतो. जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हाच त्याच्या सर्व कर्मांचे सार्थक होते. हा यज्ञ बुद्धीला (प्रज्ञा) गोचर म्हणजेच आकलन होणारा असून तो मोक्षाचा मार्ग सुकर करतो.

दैनंदिन जीवनात केवळ यांत्रिकपणे कामे करण्यापेक्षा, आपण जे करतो त्यामागचे शास्त्र आणि ज्ञान समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्याला केवळ पैसे देऊन मदत करण्यापेक्षा, त्याला स्वावलंबी होण्याचे शिक्षण (ज्ञान) देणे हा मोठा 'ज्ञानयज्ञ' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञाचे श्रेष्ठत्व समजावून सांगत आहेत.