🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मोक्षप्राप्तीसाठी कर्म सोडून संन्यास घेणे किंवा केवळ फळाच्या आशेने कर्मकांडात गुंतून राहणे हे दोन्ही मार्ग चुकीचे आहेत. खरा मार्ग म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडणे. कर्माचा त्याग करणे देहधारी माणसाला शक्य नाही आणि केवळ बाह्य कर्मकांडाने आत्मज्ञान मिळत नाही, म्हणून या दोन्ही टोकाच्या भूमिका टाळल्या पाहिजेत.

दैनंदिन जीवनात, आपण आपले काम कंटाळून सोडू नये किंवा फक्त पैशाच्या हव्यासापोटी करू नये, तर ते आपली जबाबदारी समजून आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा करू नये आणि केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी वाचावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे स्वरूप समजावून सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्मत्याग आणि कर्मकांड यातील सुवर्णमध्य स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'तन्मयतेचे' किंवा अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. कापूर जेव्हा अग्नीच्या संपर्कात येतो, तेव्हा तो जळून राख मागे ठेवत नाही, तर तो स्वतः अग्नीच होऊन जातो. तिथे कापूर आणि अग्नी असा भेद उरत नाही. त्याचप्रमाणे, जेव्हा एखाद्या साधकाची बुद्धी किंवा मन विषयांचा त्याग करून आत्मतत्वाचा अनुभव घेते, तेव्हा ते मन आपले स्वतंत्र अस्तित्व विसरून परमात्म्याशी एकरूप होते. ही अवस्था केवळ माहिती मिळवणे नसून, पूर्णपणे त्या सत्यात विलीन होणे आहे.

कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी त्यात 'एकरूप' होणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा अभ्यासात इतका मग्न होतो की त्याला आजूबाजूच्या जगाचा विसर पडतो, तेव्हाच त्याला त्या विषयाचे खरे ज्ञान प्राप्त होते.

स्थितप्रज्ञाचे मन परमात्म्याशी कसे एकरूप होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे श्रेष्ठ, ज्ञानी किंवा सामर्थ्यवान पुरुष असतात, त्यांच्या आचरणाकडे सर्व सामान्य लोकांचे लक्ष असते. श्रेष्ठ व्यक्ती जे काही कृती करतात, तीच कृती आदर्श किंवा 'प्रमाण' मानून इतर लोक त्याचे अनुकरण करतात. जर ज्ञानी माणसाने कर्म करणे सोडून दिले, तर सामान्य लोकही आळशी बनतील. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आणि नैतिकतेचा आदर्श घालून देण्यासाठी समर्थ व्यक्तीने स्वतः कर्तव्यकर्माचे चोख पालन करणे आवश्यक आहे.

घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक जसे वागतात, मुले तसेच शिकतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी स्वतः मोबाईलचा वापर कमी करून वाचन केले, तर मुलेही त्यांचे अनुकरण करून वाचनाची आवड जोपासतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर आणि समाजाच्या नैतिकतेवर कसा परिणाम होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.