🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या पाचव्या अध्यायाच्या सुरुवातीला अर्जुन संभ्रमात आहे. चौथ्या अध्यायात भगवंतांनी ज्ञान आणि कर्म या दोन्ही गोष्टींचे महत्त्व सांगितले होते. अर्जुनाला असे वाटते की संन्यास (सर्व कर्मांचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन परस्परविरोधी मार्ग आहेत. म्हणून तो श्रीकृष्णाला विनंती करतो की, या दोन मार्गांपैकी कोणता मार्ग अधिक श्रेयस्कर आणि आचरणास सोपा आहे, हे स्पष्ट करावे. ज्ञानेश्वर महाराज येथे अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व अतिशय सुंदररीत्या मांडतात, जिथे साधकाला दोन श्रेष्ठ मार्गांपैकी एकाची निवड करणे कठीण जाते.

जेव्हा आपल्याला दोन चांगल्या पर्यायांपैकी एक निवडायचा असतो, तेव्हा गोंधळून न जाता तज्ज्ञांचा किंवा मार्गदर्शकाचा सल्ला घ्यावा. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या दोन पद्धतींपैकी कोणती अधिक प्रभावी आहे हे शिक्षकांना विचारणे.

अर्जुनाला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील श्रेष्ठ मार्ग कोणता याबद्दल शंका निर्माण झाली आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या चौथ्या अध्यायातील सहाव्या ओवीत, श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या शंकेचे समाधान करण्यास सुरुवात करत आहेत. अर्जुनाला प्रश्न पडला होता की, सूर्याचा जन्म तर युगांच्या आरंभी झाला आणि कृष्ण तर आताचा आहे, मग कृष्णाने सूर्याला हा योग पूर्वी कसा सांगितला असेल? यावर श्रीकृष्ण म्हणतात की, 'अर्जुना, तुझ्या मनातील हा गोंधळ मी आता दूर करतो. माझ्या अवताराचे आणि स्वरूपाचे जे रहस्य आहे, ते मी तुला स्पष्ट करून सांगतो, जेणेकरून तुझा संशय मुळासकट नष्ट होईल.' हे श्रीकृष्णाच्या सर्वज्ञतेचे आणि अर्जुनावरील कृपेचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या विषयाबद्दल किंवा व्यक्तीबद्दल संशय निर्माण होतो, तेव्हा स्वतःच्या कल्पनेने निष्कर्ष न काढता, योग्य व्यक्तीकडून किंवा शास्त्राकडून त्याचे स्पष्टीकरण घेणे आवश्यक असते. उदाहरण: अभ्यासात शंका आल्यास शिक्षकांना विचारून ती दूर करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या मनातील शंका (सूर्याला दिलेल्या उपदेशाबाबतची) दूर करण्यासाठी प्रस्तावना करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करून नैष्कर्म्य अवस्था प्राप्त होत नाही. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्यासाठी 'विहित' (शास्त्रसंमत आणि कर्तव्य म्हणून प्राप्त) आहे, तेच करणे सर्वात श्रेयस्कर आहे. असे कर्म करणे स्वाभाविक असल्याने 'सोपे' असते आणि ते स्वधर्म म्हणून केल्यामुळे मनुष्याला कर्माचे बंधन किंवा 'पाप' लागत नाही. म्हणून संभ्रम सोडून आपले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात, कठीण प्रसंगी पळ काढण्यापेक्षा आपल्या वाट्याला आलेली जबाबदारी (उदा. विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे किंवा कर्मचाऱ्याने आपले काम करणे) प्रामाणिकपणे पार पाडावी. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि यश मिळते.

ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा आपले नैसर्गिक कर्तव्य पार पाडणे अधिक श्रेयस्कर आहे.