🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले, परिस्थितीनुसार प्राप्त झालेले आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे, असे कर्म कधीही टाळू नये. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नसून, फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा योग आहे. 'निभ्रांत' या शब्दातून ते सुचवतात की कर्म करताना मनात कोणताही संशय किंवा द्विधा मन:स्थिती नसावी.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्यासमोर एखादे कर्तव्य येते (उदा. विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे किंवा नोकरीत आपली जबाबदारी पार पाडणे), तेव्हा ते टाळण्याऐवजी किंवा त्याबद्दल तक्रार करण्याऐवजी, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने पूर्ण करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देताना विहित कर्माचे आचरण करण्यास सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे विलक्षण स्वरूप स्पष्ट करतात. ही ओवी भगवद्गीतेच्या 'आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनम्' (२.२९) या श्लोकावर आधारित आहे. ते म्हणतात की, आत्मा हा आपला मूळ स्वभाव असूनही तो सहजासहजी लक्षात येत नाही. जेव्हा एखाद्या साधकाला गुरुकृपेने आत्मसाक्षात्कार होतो, तेव्हा त्याला प्रचंड आश्चर्य वाटते. हे आश्चर्य अशासाठी की, जे तत्व इतके दिवस आपल्या अगदी जवळ होते, ते आपल्याला का उमजले नाही? आत्मज्ञान हे बुद्धीच्या पलीकडचे असल्याने तिथे केवळ विस्मय उरतो.

आपल्या स्वतःमध्ये असलेल्या सुप्त शक्तींची जेव्हा आपल्याला जाणीव होते, तेव्हा आपल्याला जसे नवल वाटते, तसेच आत्मज्ञानाचे आहे. दैनंदिन जीवनात स्वतःच्या क्षमतांवर विश्वास ठेवणे आणि स्वतःला ओळखण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. उदाहरण: एखादा विद्यार्थी स्वतःला अभ्यासात कच्चा मानतो, पण योग्य मार्गदर्शनानंतर जेव्हा तो अव्वल येतो, तेव्हा त्याला स्वतःच्याच बुद्धीचे नवल वाटते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज भगवद्गीतेच्या २.२९ श्लोकावर भाष्य करताना आत्म्याचे गूढ आणि विस्मयकारक स्वरूप अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले, शास्त्रशुद्ध आणि योग्य असे कर्म करावे. जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) निष्ठेने पार पाडतो, तेव्हा ते कर्मच आपल्याला मोक्षाच्या किंवा परम सुखाच्या दारापर्यंत घेऊन जाते. कर्माचा कंटाळा न करता किंवा फळाची अतिशयोक्ती न करता केलेले कर्तव्य हेच खरे अध्यात्म आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली जबाबदारी टाळू नये. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेच्या निकालाचा विचार न करता, 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने अभ्यास केला, तर त्याला यश आणि मानसिक समाधान दोन्ही मिळते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज मोक्षप्राप्तीसाठी स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्म करण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.