🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे शरीराचा जन्म आणि मृत्यू होतो, तसे आत्म्याचे होत नाही. आत्मा हा 'नित्य नूतन' आहे, म्हणजे तो काळाच्या ओघात कधीही जुना किंवा शिळा होत नाही. त्याला उत्पत्ती (आदि) नाही आणि विनाश (अंत) नाही. तो सर्वकाळ एकसारखाच असतो. जेव्हा शरीर नष्ट होते, तेव्हाही आत्मा नष्ट होत नाही, कारण तो शरीराच्या धर्मापलीकडे आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अपयशाला किंवा मृत्यूला घाबरतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ अस्तित्व (आत्मा) अविनाशी आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल खराब लागला तरी आपले आयुष्य संपत नाही, आपण पुन्हा नव्या जोमाने प्रयत्न करू शकतो कारण चैतन्य शक्ती कधी संपत नाही.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अकर्मा'ची स्थिती स्पष्ट करतात. ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष देहबुद्धी सोडून वागत असतो. तो जरी शरीराने लौकिक कर्मे करताना दिसला, तरी त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पेरले तरी त्याला अंकुर फुटत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त अंतःकरणाने केलेले कर्म फळ देत नाही आणि व्यक्तीला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. अशा कर्मालाच 'साचोकारें' म्हणजे खरोखर अकर्म म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरण: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय न घेता ती ईश्वरी सेवा मानणे.

आत्मज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला संसाराच्या बंधनात का अडकवत नाहीत, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी आणि अभेद्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, भौतिक जगातील कोणतीही शक्ती आत्म्याला हानी पोहोचवू शकत नाही. शस्त्रे केवळ भौतिक शरीराला इजा करू शकतात, पण चैतन्यस्वरूप आत्म्याला स्पर्शही करू शकत नाहीत. अग्नी सर्व काही भस्म करण्याची शक्ती ठेवतो, पण तो आत्म्याला जाळू शकत नाही कारण आत्मा हा तेजाच्याही पलीकडचा आहे. पाणी कोणत्याही पदार्थाला विरघळवून त्याचे अस्तित्व संपवू शकते, पण आत्मा अभेद्य आहे. वारा ओलावा शोषून घेतो, पण आत्मा कधीही कोरडा पडत नाही. थोडक्यात, आत्मा हा प्रकृतीच्या पाचही तत्त्वांच्या पलीकडचा, शाश्वत आणि नित्य आहे.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा मृत्यूची भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) अमर आहे. उदाहरण: परीक्षेचा निकाल खराब लागला तरी खचून न जाता, 'मी या अपयशापेक्षा मोठा आहे' हा विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे अविनाशी आणि शाश्वत स्वरूप समजावून सांगत आहेत.