←
बुधवार, 22 जानेवारी 2020
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 82

जेथें अर्जुना हें न दिसे । तेथें सुख हेंचि असे । म्हणोनि विषयसंगु न सोसे । साधुजनां ॥ ८२ ॥

जेथे अर्जुना हे (विषय) दिसत नाहीत, तेथेच खरे सुख असते; म्हणून सज्जन लोक विषयांच्या संगतीचा स्वीकार करत नाहीत.

"Where these (sensory objects) are not seen, O Arjuna, there alone is bliss; therefore, holy men do not endure the company of sensory objects."

जेथें Adverb
jethe
जिथे
where
न दिसे Verb
na dise
दिसत नाही
is not seen
सुख Noun
sukha
आनंद
bliss/happiness
विषयसंगु Noun
vishayasangu
विषयांची ओढ/संगत
attachment to sensory objects
न सोसे Verb
na sose
सहन होत नाही/आवडत नाही
do not tolerate/desire
साधुजनां Noun
sadhujanan
सज्जन लोकांना
to the wise/saints

💡 अर्थ

हे अर्जुना, जिथे इंद्रियांचे विषय (जसे की चव, स्पर्श, मोह) नसतात, तिथेच खरे आणि कायमचे सुख असते. म्हणूनच शहाणे लोक बाह्य सुखांच्या मागे धावत नाहीत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत माणसाचे लक्ष बाह्य जगातील भौतिक सुखांकडे असते, तोपर्यंत त्याला स्वतःच्या अंतरातील शाश्वत आनंदाची जाणीव होत नाही. जेव्हा मनातून विषयांची ओढ पूर्णपणे निघून जाते, तेव्हाच 'ब्रह्मसुख' किंवा 'आत्मसुख' प्रकट होते. साधू किंवा ज्ञानी पुरुष हे जाणतात की इंद्रियजन्य सुख हे क्षणभंगुर आणि अंती दुःख देणारे असते, म्हणून ते विषयांच्या मोहापासून अलिप्त राहतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा चविष्ट पदार्थांमध्ये सुख शोधतो. पण थोडा वेळ शांत बसून ध्यान केल्यास मनाला जी शांतता मिळते, ती कोणत्याही वस्तू पेक्षा मोठी असते. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियापासून दूर राहिल्यावर मिळणारी एकाग्रता आणि यश हे खऱ्या सुखाचे उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

इंद्रियजन्य सुखापेक्षा आत्मसुख कसे श्रेष्ठ आहे, हे माउली अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 13

तरी चातुर्वर्ण्य म्यां सृजिलें । गुणकर्मविभागें कल्पिलें । परि तें मीचि कीं न केलें । ऐसें जाणें ॥

"The four-fold order was created by Me according to the divisions of Gunas and Karma; though I am its author, know Me as the non-doer."

चातुर्वर्ण्य Noun
Chaturvarnya
चार वर्ण (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र)
The four-fold social order
सृजिलें Verb
Srujile
निर्माण केले
Created
गुणकर्मविभागें Adverb
Gunakarmavibhage
गुण आणि कर्माच्या विभागणीनुसार
According to qualities and actions
कल्पिलें Verb
Kalpile
रचले किंवा कल्पिले
Designed or conceived
अकर्ता Noun
Akarta
काहीही न करणारा (अलिप्त)
Non-doer

💡 अर्थ

मीच गुणांच्या आणि कर्मांच्या विभागणीनुसार चार वर्णांची (समाजातील गट) निर्मिती केली आहे. पण मी त्यांचा कर्ता असूनही प्रत्यक्षात काहीही करत नाही, हे तू लक्षात घे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा संदेश स्पष्ट करतात की, सृष्टीतील चार वर्णांची व्यवस्था ही कोणा एका व्यक्तीने लादलेली नसून ती निसर्गतः व्यक्तीच्या अंगी असलेल्या 'सत्त्व, रज आणि तम' या गुणांवर आणि त्यांच्या कर्मांवर आधारित आहे. जरी ही संपूर्ण सृष्टी आणि त्यातील नियम ईश्वराने बनवले असले, तरी ईश्वर स्वतः त्या कर्मांच्या फळांपासून अलिप्त असतो. तो 'अकर्ता' आहे. माणसानेही आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून दिले पाहिजे, हा यातील मुख्य उपदेश आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या कामात नैपुण्य मिळवणे आणि ते निस्वार्थ भावनेने करणे. उदाहरण: वर्गातील मॉनिटरने आपली जबाबदारी पार पाडताना 'मी मोठा आहे' असा गर्व न करता सर्वांच्या हितासाठी काम करावे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सृष्टीतील गुण-कर्मावर आधारित व्यवस्थेची माहिती देत असून स्वतःचे अकर्तेपण स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 112

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ कर्म तंव अकर्म । आणि अकर्मींही कर्म । हें जाणे तोचि परम । पुरुषु गा ॥

"Where there is action, there is inaction; and in inaction, there is action. He who knows this is the supreme man."

कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कृती
Action
अकर्म Noun
Akarma
निष्क्रियता किंवा कर्माचा अभाव
Inaction
जाणे Verb
Jane
ओळखतो किंवा समजतो
Knows
परम Adjective
Param
श्रेष्ठ किंवा सर्वोच्च
Supreme
पुरुषु Noun
Purushu
मनुष्य किंवा व्यक्ती
Person

💡 अर्थ

ज्याला कर्मामध्ये अकर्म (कर्म न करणे) आणि अकर्मामध्ये कर्म दिसते, तोच खरा ज्ञानी आणि श्रेष्ठ पुरुष होय.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही (उदा. चालणे, बोलणे) स्वतःला अकर्ता मानतो कारण त्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर असते, तो कर्मात अकर्म पाहतो. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः काहीही न करता गप्प बसला आहे, पण ज्याच्या मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प चालू आहेत, तो अकर्मातही कर्म करत असतो. हे गुपित जो जाणतो, तोच खरा योगी होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून पार पाडणे आणि फळाची अपेक्षा न ठेवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी करणे, निकालाच्या चिंतेत न अडकणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील अत्यंत सूक्ष्म आणि गहन भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा