🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अपरिहार्यतेबद्दल सांगतात. ते म्हणतात की, जर कोणी ठरवले की मी सर्व कर्मे सोडून देईन, तर ते प्रत्यक्षात अशक्य आहे. जोपर्यंत जीवात्मा शरीरात वास करतो, तोपर्यंत शरीराच्या नैसर्गिक गरजा आणि हालचाली (जसे की श्वास घेणे, पाहणे, ऐकणे) ही सुद्धा कर्मेच आहेत. देह धारण केल्यावर कर्माचा पूर्ण त्याग करणे तांत्रिकदृष्ट्या अशक्य आहे, कारण देह असणे हीच एक क्रिया आहे.

आपण कितीही आळस केला किंवा 'मी काहीच करणार नाही' असे म्हटले, तरी जगण्यासाठी आपल्याला काही ना काही कृती करावीच लागते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यास करायचे टाळले तरी त्याचे जेवणे, फिरणे किंवा विचार करणे ही कर्मे सुरूच राहतात. म्हणून कर्माचा कंटाळा न करता ती योग्य भावनेने पार पाडावीत.

देहधारी मनुष्याला कर्म टाळणे का अशक्य आहे, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगातील प्रत्येक गोष्टीला सुरुवात आणि शेवट असतोच. जे निर्माण झाले आहे, त्याचा नाश होणे हा सृष्टीचा नियम आहे. अर्जुनाला आपल्या स्वकीयांच्या मृत्यूची भीती वाटत होती, त्यावर उपाय म्हणून श्रीकृष्ण सांगतात की, हा तर निसर्गाचा सहज धर्म आहे. त्यामुळे या अटळ गोष्टीसाठी मनात शोक किंवा दुःख धरून ठेवणे व्यर्थ आहे. ज्ञानी माणसाने हे सत्य ओळखून आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान सोसावे लागते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा 'बदल हा निसर्गाचा नियम आहे' हे लक्षात घेऊन दुःख कमी करावे. उदाहरणार्थ, जुनी नोकरी सुटली किंवा एखादा काळ संपला तर रडत न बसता नवीन सुरुवातीसाठी तयार राहावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सृष्टीच्या नियमांची जाणीव करून देत आहेत की प्रत्येक गोष्टीचा अंत निश्चित आहे, त्यामुळे शोक करणे अयोग्य आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत समत्व बुद्धीचे (Equanimity) सर्वोच्च महत्त्व विशद करतात. जो साधक सुख-दुःख, लाभ-हानी, किंवा मान-अपमान या द्वंद्वांमध्ये आपले मानसिक संतुलन ढळू देत नाही, त्याचे चित्त ब्रह्माशी एकरूप झालेले असते. अशा स्थितीत पोहोचलेला मनुष्य देहाने जरी जगात वावरत असला, तरी तो स्वरूपाने परब्रह्मच असतो. समत्व हेच मुक्तीचे लक्षण आहे, असे माउली येथे निक्षून सांगतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला यश किंवा अपयश येते, तेव्हा खूप हुरळून न जाता किंवा खचून न जाता शांत राहण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे समत्व होय. उदाहरणार्थ, खेळात हार झाली तरी प्रतिस्पर्ध्याचे अभिनंदन करणे आणि स्वतःच्या चुका सुधारणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे समत्व बुद्धी प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत आणि ती व्यक्ती ब्रह्मरूप कशी असते हे सांगत आहेत.