🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या सर्वज्ञतेचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जीव आणि ईश्वर या दोघांचेही अनेक जन्म होतात, परंतु त्यांच्यात एक मोठा फरक आहे. जीव हा मायेच्या अधीन असल्यामुळे आपल्या पूर्वजन्मांच्या स्मृती विसरतो. याउलट, ईश्वर हा मायेचा स्वामी (मायापती) असल्यामुळे त्याला भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तिन्ही काळांचे पूर्ण ज्ञान असते. अर्जुनाला स्वतःच्या स्वरूपाचा विसर पडला आहे, तर श्रीकृष्ण आपल्या मूळ स्वरूपात स्थित राहून सर्व घटनांचे साक्षीदार आहेत.

आपल्या आयुष्यात घडणाऱ्या घटनांचा अर्थ आपल्याला कधीकधी समजत नाही, कारण आपल्याला आपला भूतकाळ पूर्णपणे माहित नसतो. अशा वेळी ईश्वरावर विश्वास ठेवावा की तो सर्व जाणतो आणि आपल्या कर्माचा योग्य हिशोब ठेवून आपल्याला मार्गदर्शन करतो. उदाहरण: संकटाच्या वेळी विचलित न होता 'ईश्वराची ही काहीतरी योजना असेल' असा सकारात्मक विचार करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या आणि स्वतःच्या पूर्वजन्मांच्या स्मृतींमधील फरक स्पष्ट करून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार नव्हे, तर जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही आशा न ठेवता ते अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाडावे. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडतो, तेव्हाच आपण कर्मात पूर्णपणे एकाग्र होऊ शकतो आणि कर्माचे बंधन आपल्याला बाधत नाही.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास (कर्तव्य) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, क्रिकेट खेळताना खेळाडूने केवळ चेंडूवर लक्ष केंद्रित करावे, विजयाच्या विचाराने दडपण घेऊ नये.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत की कर्म कसे करावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म पूर्णपणे सोडणे कोणालाही शक्य नाही, परंतु कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाता येते. जसे पाणी ओलांडण्यासाठी नाव आवश्यक असते, पण ध्येय हे तीरावर पोहोचणे असते, नावेवर बसून राहणे नाही. तसेच, विहित कर्मे (स्वधर्म) करत राहिल्याने चित्तशुद्धी होते आणि शेवटी मनुष्य 'नैष्कर्म्य' स्थितीला पोहोचतो. एकदा आत्मज्ञान झाले की कर्माचे ओझे किंवा त्याचे फळ माणसाला चिकटत नाही, म्हणजेच कर्माचा आधार घेऊनच कर्माचा त्याग होतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करणे हे एक कर्म आहे. परीक्षेचा निकाल मिळवण्यासाठी (तीर गाठण्यासाठी) अभ्यास (नाव) करणे आवश्यक आहे, पण एकदा ज्ञान प्राप्त झाले की केवळ अभ्यासाच्या ओझ्याखाली न दबून त्या ज्ञानाचा वापर जीवनात करणे महत्त्वाचे आहे. कर्मात अडकून न पडता ध्येयाकडे लक्ष द्यावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग कसा करावा, हे नावेच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.