🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण शक्ती नष्ट होते आणि ते पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानाच्या अग्नीत शुद्ध झालेली कर्मे पुनर्जन्माला किंवा फळाला कारणीभूत ठरत नाहीत. ज्ञानी मनुष्य जगाच्या कल्याणासाठी कर्मे करतो, पण तो त्या कर्मांच्या फळांपासून मुक्त असतो.

आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मीच हे केले' असा अहंकार न बाळगता काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय घेण्याऐवजी ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास मनाला शांती मिळते.

आत्मज्ञानी पुरुष कर्म करूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व समजून सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की त्याचा शोक हा केवळ अज्ञानामुळे आहे. 'झकविली चिंता' म्हणजे जी चिंता माणसाला सत्यापासून दूर नेते आणि कर्तव्यापासून परावृत्त करते. अर्जुनाने क्षत्रिय धर्माचे पालन करणे हेच त्याचे कर्तव्य आहे. येथे 'धनुष्य घेणे' म्हणजे केवळ शस्त्र उचलणे नसून, जीवनातील आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी सज्ज होणे आणि आपल्या जबाबदाऱ्या स्वीकारणे होय.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरून किंवा गोंधळून जाऊन काम थांबवतो, तेव्हा ही ओवी आपल्याला प्रेरणा देते. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास करायचे सोडून रडत बसला असेल, तर त्याने ती भीती (चिंता) सोडून देऊन अभ्यासाला (धनुष्य) सुरुवात करणे आवश्यक आहे.

आत्म्याचे ज्ञान दिल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह सोडून युद्धासाठी तयार होण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या इंद्रियसंयमाचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याने आपल्या वासनांवर विजय मिळवला आहे, असा पुरुष 'निरिच्छ' असतो. अशा पुरुषाची इंद्रिये जेव्हा बाह्य जगातील विषयांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा ती केवळ नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार वावरतात. जसे एखादे जनावर कुरणात सहजपणे चरते, तशी ही इंद्रिये विषयांचा अनुभव घेतात; परंतु त्यामध्ये आसक्ती किंवा 'हा भोग माझा आहे' अशी भावना नसल्यामुळे, ती इंद्रिये त्या पुरुषाच्या आत्मशांतीला कधीही बाधा आणू शकत नाहीत. तो पुरुष विषयांमध्ये असूनही त्यांपासून अलिप्त असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक सुख-सोयींच्या वस्तू पाहतो. जर आपण त्या वस्तूंचा वापर केवळ गरजेपुरता केला आणि त्यात मन अडकवले नाही, तर आपल्याला दुःख होत नाही. उदाहरणार्थ, बाजारात फिरताना अनेक आकर्षक गोष्टी दिसतात, पण त्या घेण्याची तीव्र इच्छा नसेल तर आपले मन शांत राहते.

स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांमध्ये वावरतानाही कसा अलिप्त राहतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.