🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकांनी काम (इच्छा) आणि क्रोध (राग) या दोन मोठ्या शत्रूंना आपल्या आयुष्यातून काढून टाकले आहे, तेच खरे योगी आहेत. 'आपणया आपण जिंकले' याचा अर्थ असा की त्यांनी आपल्या चंचल मनावर आणि इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे. अशा व्यक्ती जेव्हा आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानामध्ये (आत्मबोधी) कायमच्या स्थिर होतात, तेव्हा त्यांना देह जिवंत असतानाच आणि देह त्यागल्यानंतरही सर्वत्र परब्रह्माचा किंवा मोक्षाचा अनुभव येतो. ही अवस्था म्हणजे केवळ बाह्य संन्यास नसून अंतर्मनाचा विजय आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला कोणाचा राग येतो किंवा एखादी गोष्ट मिळवण्याचा हव्यास वाटतो, तेव्हा स्वतःला शांत करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर चिडून न जाता, आपल्या चुका शोधून मनावर ताबा मिळवणे हाच खरा विजय आहे.

माऊली या ओवीत काम-क्रोधावर विजय मिळवलेल्या आणि आत्मस्वरूपात मग्न असलेल्या महात्म्यांच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अकर्तृत्व आणि मानवी भ्रमाचे स्वरूप स्पष्ट करतात. जेव्हा आपण नावेतून प्रवास करतो, तेव्हा आपली नाव पुढे जात असते, पण आपल्याला असे वाटते की काठावरची झाडे मागे धावत आहेत. हा केवळ दृष्टीचा भ्रम आहे. त्याचप्रमाणे, प्रकृती किंवा देह कर्म करत असतो, परंतु अज्ञानामुळे माणसाला असे वाटते की 'मी' (आत्मा) कर्म करत आहे. जो मनुष्य आत्म्याला कर्ता मानतो, तो त्या नावेतील प्रवाशासारखाच भ्रमात अडकलेला असतो. शुद्ध ज्ञान प्राप्त झाल्यावर हा भ्रम दूर होतो आणि समजते की आत्मा स्थिर व अकर्ता आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा बाह्य परिस्थितीमुळे स्वतःला अस्वस्थ करून घेतो. उदाहरणार्थ, चालत्या ट्रेनमधून पाहताना जग धावताना दिसते, पण स्थिर राहून पाहिल्यास सत्य समजते. कठीण प्रसंगात स्वतःचे मन स्थिर ठेवल्यास आपल्याला परिस्थितीचे खरे स्वरूप समजते आणि आपण चुकीचे निर्णय घेत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याचे अकर्तृत्व पटवून देण्यासाठी नावेचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मनुष्याच्या मनातील संशय हा केवळ अज्ञानातून जन्माला येतो. हा संशय आत्मस्वरूपाच्या विस्मरणाने दृढ होतो आणि प्रगतीच्या मार्गात अडथळा ठरतो. ज्याप्रमाणे अंधार घालवण्यासाठी प्रकाशाची गरज असते, त्याप्रमाणे अज्ञानामुळे निर्माण झालेला संशय नष्ट करण्यासाठी 'विवेक' आणि 'आत्मज्ञान' या शस्त्रांचा वापर करणे आवश्यक आहे. जोपर्यंत मनात संशय आहे, तोपर्यंत कर्मयोग साध्य होत नाही, म्हणून ज्ञानाने त्याचा संहार करणे हाच एकमेव मार्ग आहे.

अभ्यास करताना किंवा एखादे नवीन काम करताना 'मला हे जमेल का?' असा संशय मनात आला, तर विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवून तो संशय दूर करावा आणि आत्मविश्वासाने कामाला लागावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अज्ञानातून उत्पन्न झालेला संशय आत्मज्ञानाच्या तलवारीने नष्ट करण्याचा उपदेश करत आहेत.