🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाच्या मार्गावर इंद्रियनिग्रह हा अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून बाजूला काढून स्वतःच्या नियंत्रणात ठेवतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. असा संयमी पुरुषच 'स्थितप्रज्ञ' या अवस्थेला पोहोचण्यास योग्य असतो. केवळ बाह्य त्याग महत्त्वाचा नसून, मनातून इंद्रियांवर ताबा मिळवणे येथे अभिप्रेत आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. यामुळे एकाग्रता वाढून यश मिळते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व आणि त्याची फळे स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने संसारातील आपली विहित कर्मे किंवा कर्तव्ये अवश्य पार पाडावीत, परंतु ती करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडून द्यावी. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाशी स्वतःला जोडत नाही, तेव्हा आपण 'कर्मातीत' होतो. कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि वाढते, परंतु पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, साधकाने या जगात राहून सर्व व्यवहार करावेत, पण संसारातील माया आणि आसक्तीपासून स्वतःला अलिप्त ठेवावे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. ऑफिसचे काम किंवा घरातील काम करताना, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने करावे. कामाच्या निकालाची (यश-अपयशाची) अति चिंता न करता शांत राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अभ्यास करणे हे आपले कर्म आहे, पण निकालाच्या भीतीमुळे तणाव न घेता अलिप्तपणे अभ्यास करणे म्हणजे कर्मातीत होणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहून कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत साक्षात्काराचे वर्णन करतात. जेव्हा एखाद्या साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याला चराचर सृष्टीमध्ये स्वतःच्या आत्म्याव्यतिरिक्त दुसरे काहीही दिसत नाही. 'मी' आणि 'जग' हा भेद संपून सर्वत्र एकाच चैतन्याचा अनुभव येतो. ज्याची ही दृष्टी स्थिर झाली आहे आणि जो या अद्वैत भावात ठाम आहे, तोच खरा जीवन्मुक्त आहे. यात कोणतीही शंका नाही, असे प्रतिपादन येथे केले आहे.

दैनंदिन जीवनात सर्वांमध्ये एकच अंश आहे हे समजल्यास आपण कोणाचाही द्वेष करणार नाही. उदाहरणार्थ, शाळेत सर्व मित्र-मैत्रिणींना स्वतःसारखेच मानून त्यांच्याशी प्रेमाने वागणे.

आत्मज्ञानी पुरुषाची दृष्टी आणि त्याची मुक्ती याबद्दल श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत) सांगत आहेत.