🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'काम' (वासना) कशा प्रकारे आपल्या ज्ञानावर आवरण घालते हे तीन उदाहरणांतून स्पष्ट करतात. १. धूर आणि अग्नी: धूर अग्नीपासूनच निर्माण होतो पण तोच अग्नीला दिसू देत नाही. २. आरसा आणि धूळ: आरसा स्वच्छ असतो पण त्यावर धूळ साचली की प्रतिबिंब दिसत नाही. ३. गर्भ आणि जरायू: बाळ गर्भाशयात सुरक्षित असते पण ते वारेने (पिशवीने) वेढलेले असते. याप्रमाणे, मनुष्याकडे ज्ञान असूनही काम-वासनेच्या प्रभावामुळे त्याला सत्याचे दर्शन होत नाही. हे विकार आपल्या बुद्धीला भ्रमिष्ट करतात आणि आपण चुकीच्या मार्गाला लागतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा खूप लोभ सुटतो, तेव्हा आपल्याला योग्य-अयोग्य समजत नाही. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात आपण चुकीचे शब्द बोलतो कारण रागाने आपल्या विवेकावर (ज्ञानावर) पडदा टाकलेला असतो. अशा वेळी शांत राहून तो 'धूर' किंवा 'धूळ' दूर करण्याचा प्रयत्न करावा.

काम-वासना कशा प्रकारे मनुष्याच्या शुद्ध ज्ञानाला झाकून टाकते, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला विविध उदाहरणांद्वारे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ किंवा विरक्त पुरुषाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे क्षीरसागर (दुधाचा समुद्र) अत्यंत गंभीर, अथांग आणि शांत असतो, त्यात कितीही नद्या मिळाल्या तरी तो आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याचप्रमाणे ज्याने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे असा विरक्त पुरुष बाह्य परिस्थितीने विचलित होत नाही. जगातील विषय, वासना (काम) किंवा राग (क्रोध) त्याच्या मनाची शांती भंग करू शकत नाहीत. तो आपल्या स्वरूपात सदैव स्थिर आणि आनंदी असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्या मनासारख्या गोष्टी घडत नाहीत, तेव्हा चिडून न जाता किंवा रागाच्या आहारी न जाता आपले मन समुद्रासारखे शांत ठेवण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी कोणाशी मतभेद झाले तरी शांत राहून विचार करणे.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या पुरुषाच्या मनाची स्थिरता सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याची तुलना अथांग समुद्राशी करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) वर्णन करतात. जो मनुष्य संकटे आली असता डगमगत नाही किंवा मनातून विचलित होत नाही आणि सुखाचे प्रसंग आले असता त्यात वाहून जात नाही किंवा अधिक सुखाची अपेक्षा करत नाही, तो खरा योगी होय. ज्याच्या अंतःकरणातून आसक्ती (राग), भीती आणि क्रोध हे विकार पूर्णपणे निघून गेले आहेत, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या कामात अपयश आले तर निराश न होता आणि यश मिळाले तर गर्विष्ठ न होता शांत राहणे, हे या ओवीचे पालन करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी रडत न बसता पुढच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची (स्थितप्रज्ञाची) लक्षणे सांगत आहेत.