🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, तो व्यवहारात सर्व कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता असतो. जसे सूर्याच्या प्रकाशात जगाचे सर्व व्यवहार चालतात, पण सूर्य स्वतः काहीही करत नाही, तद्वतच ज्ञानी पुरुष प्रकृतीच्या प्रेरणेने शरीराद्वारे कर्मे होऊ देतो, पण स्वतःचा अहंकार त्यात मिसळत नाही. त्याचे कर्म हे कर्माच्या बंधनातून मुक्त असते कारण त्यात 'मी कर्ता आहे' हा भाव नसतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरण: घरातील कामे करताना किंवा ऑफिसमध्ये काम करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडावे.

आत्मज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्य जोपर्यंत देहधारी आहे, तोपर्यंत त्याला कर्म टाळता येत नाही. कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे अशक्य आहे. म्हणून कर्माचा कंटाळा करून किंवा ते सोडून देऊन चालणार नाही. खरी युक्ती ही आहे की, कर्म तर करायचे पण त्यातून मिळणाऱ्या फळाची हाव किंवा आसक्ती धरायची नाही. जेव्हा आपण 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि 'मला हे फळ मिळावे' ही इच्छा सोडतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला बंधनातून मुक्त करते.

एखाद्या खेळाडूने सामन्याच्या निकालाची (हार-जितीची) चिंता न करता, फक्त आपला खेळ उत्तम खेळण्यावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशाचा विस्तार करताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व पटवून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला केवळ विहित कर्म करण्याचा अधिकार आहे. कर्माचे फळ काय मिळेल, हे आपल्या हातात नसते. जर आपण फळाची अपेक्षा ठेवून काम केले, तर त्या फळाच्या चिंतेमुळे कर्माची गुणवत्ता खालावते आणि मनाला शांती लाभत नाही. म्हणून, फळाचा मोह सोडून केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करणे हाच खरा मार्ग आहे. हेच श्रीकृष्णाने अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी समजावून सांगितले आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्यापेक्षा, आपला पूर्ण वेळ आणि शक्ती अभ्यासावर केंद्रित करावी. अभ्यासाचे फळ (निकाल) आपोआप मिळेल, पण त्याची चिंता केल्याने अभ्यासात अडथळा येतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत आहेत, जिथे फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडणे महत्त्वाचे आहे.