🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करतात. अर्जुन, जो एरवी अत्यंत पराक्रमी आणि शूर आहे, तो आता मोह आणि करुणेच्या गर्तेत अडकला आहे. ज्याप्रमाणे एखादा शक्तिशाली हत्ती चिखलात रुतल्यावर हतबल होतो आणि आपली शक्ती विसरतो, त्याप्रमाणे अर्जुन आपल्या कर्तव्यापासून विचलित झाला आहे. ही ओवी मानवी मनाच्या अशा अवस्थेचे दर्शन घडवते जिथे बुद्धी मोहामुळे कुंठित होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो आणि काय करावे हे सुचत नाही, तेव्हा आपण अर्जुनासारखे 'मोहात' असतो. अशा वेळी स्वतःच्या शक्तीवर विश्वास ठेवून योग्य मार्गदर्शनाची (गुरूची) गरज असते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे येणारे उत्तर विसरणे, अशा वेळी शांत राहून मन एकाग्र करणे आवश्यक असते.

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्र राजाला अर्जुनाच्या विषादग्रस्त आणि गोंधळलेल्या अवस्थेचे वर्णन करून सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याप्रमाणे एखाद्याला तहान लागली असेल, स्नान करायचे असेल किंवा शेती करायची असेल, तर एका मोठ्या जलाशयामुळे त्याच्या या सर्व गरजा एकाच ठिकाणी भागतात; त्याला वेगवेगळ्या विहिरींकडे धाव घेण्याची गरज उरत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला वेदांमधील वेगवेगळ्या कर्मकांडांची किंवा लहान-सहान फळांची गरज उरत नाही. त्याचा 'निश्चय' (आत्मबोध) हाच इतका व्यापक असतो की त्यात सर्व प्रकारचे पुरुषार्थ आणि आनंद सामावलेले असतात.

जीवनात मूळ तत्त्व किंवा ध्येय साध्य झाले की इतर छोट्या गोष्टी आपोआप साध्य होतात. उदाहरण: जर एखाद्या विद्यार्थ्याने विषयाचा मूळ गाभा (Concept) नीट समजून घेतला, तर त्याला परीक्षेतील प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर वेगळे पाठ करण्याची गरज उरत नाही.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीची बुद्धी कशी स्थिर आणि परिपूर्ण असते, हे सांगताना माउली जलाशयाचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अंतर्मुख होण्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो साधक बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांचा आणि भोगांचा त्याग करतो, तोच खऱ्या अर्थाने आत्मस्वरूपात स्थिर होऊ शकतो. इंद्रिये जेव्हा बाहेरच्या विषयांकडे धावतात, तेव्हा मन अशांत होते. परंतु, जेव्हा बुद्धीने या विषयांचे फोलपण ओळखून मनुष्य अंतरी वळतो, तेव्हा त्याला स्वतःमध्येच शाश्वत शांती आणि स्थिरता प्राप्त होते. ही अवस्था प्राप्त करण्यासाठी मनातील संशयाचा पूर्णपणे नाश होणे आवश्यक असते.

दैनंदिन जीवनात आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा इतरांच्या कामात लक्ष देतो. या ओवीनुसार, दिवसातून किमान १० मिनिटे शांत बसून बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर किंवा विचारांवर लक्ष केंद्रित केल्यास मानसिक ताण कमी होतो आणि एकाग्रता वाढते.

बाह्य विषयांचा त्याग करून अंतरात्म्यात कसे स्थिर व्हावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.