🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म करू नये, तर जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे शास्त्राने किंवा धर्माने 'विहित' (सांगितलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते अत्यंत 'उत्तम' रीतीने पार पाडावे, परंतु त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची आशा (फळाशा) पूर्णपणे सोडून द्यावी. फळाची आसक्ती सोडल्यामुळे कर्माचे ओझे होत नाही आणि चित्तशुद्धी होते.

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेत 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत राहण्यापेक्षा, आपला अभ्यास (विहित कर्म) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. फळाची चिंता सोडल्यास अभ्यासात अधिक प्रगती होते.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात, भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेल्या निष्काम कर्मयोगाचे स्पष्टीकरण देताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी मांडतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या बुद्धीची तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा सर्व नद्यांचा पती (स्वामी) आहे. हजारो नद्या येऊन मिळाल्या तरी समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा कोरडा पडत नाही. तो नेहमी शांत आणि गंभीर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या माणसाला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याच्या आयुष्यात सुखाचे किंवा दुःखाचे कितीही लोंढे आले, तरी त्याची बुद्धी विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात स्थिर राहतो. बाह्य विषयांचा त्याच्या मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला यश किंवा अपयश मिळते, तेव्हा समुद्राप्रमाणे शांत राहणे शिकावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता आणि जास्त मिळाले तरी हुरळून न जाता शांत राहून पुढचा अभ्यास करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी स्थिर असते, हे समुद्राच्या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. जे कर्म केल्याने आपली प्रगती होते आणि जे समाजासाठी योग्य आहे, तेच 'उचित कर्म' होय. असे कर्म केवळ नाईलाज म्हणून न करता, ते मनापासून आवडीने आणि शास्त्रोक्त पद्धतीने (यथाविधी) पूर्ण करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य भक्तीभावाने आणि योग्य रीतीने करतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला ईश्वरापर्यंत पोहोचवण्याचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात आपण जे काही काम करतो, मग ते अभ्यास असो किंवा नोकरी, ते ओझे न मानता आनंदाने आणि पूर्ण निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या ओढीने आणि शिस्तीने अभ्यास करणे म्हणजे 'सप्रेम यथाविधी' कर्म होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून योग्य कर्म कसे करावे याचे मार्गदर्शन करतात.