🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला (आणि पर्यायाने मानवाला) कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित कर्म' म्हणजेच स्वधर्म ओळखला पाहिजे. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या शुद्ध आहे आणि ज्याचे आचरण केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, त्यालाच 'सद्धर्म' म्हटले आहे. असे कर्म करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता, आपले संपूर्ण चित्त त्या कामात ओतून, अत्यंत एकाग्रतेने ते पूर्ण करावे. मनाची ही एकाग्रता कर्माला भक्तीचे स्वरूप देते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ गुण मिळवण्यासाठी न करता, आपले कर्तव्य समजून आणि विषयावर लक्ष केंद्रित करून करावा. उदाहरण: गणिताचा सराव करताना मोबाईल किंवा इतर विचारांकडे लक्ष न देता केवळ गणितावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'मन लावून उचित कर्म' करणे होय.

निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य एकाग्रतेने पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात सर्व नद्या पूर्ण भरून समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. त्याचप्रमाणे, स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मनात अनेक विषयांच्या इच्छा निर्माण झाल्या तरी, तो त्यांच्यामुळे विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात स्थिर राहतो. त्याच्या ठिकाणी असलेल्या आत्मसुखामुळे बाह्य जगातील कामना त्याला बाधा पोहोचवू शकत नाहीत. हा श्लोक भगवद्गीतेतील 'आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं...' या श्लोकावर आधारित आहे.

आपल्या आयुष्यात अनेक संकटे किंवा प्रलोभने येतात. अशा वेळी समुद्रासारखे शांत राहून, त्या परिस्थितीचा आपल्या मनावर परिणाम होऊ न देणे, हे या ओवीतून शिकता येते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता शांतपणे पुढचा अभ्यास करणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष देहाने कर्मे करत असतानाही त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त बुद्धीने केलेले कर्म फळ देण्यास किंवा बंधनास कारणीभूत ठरत नाही. त्याची सर्व शारीरिक हालचाल ही केवळ लोकसंग्रहासाठी असते, पण ती कर्माच्या श्रेणीत येत नाही कारण त्यात आसक्ती नसते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना केवळ गुणांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास त्यांना अभ्यासाचा कंटाळा येत नाही.

आत्मज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला कशी बाधत नाहीत, याचे वर्णन येथे केले आहे.