🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अकर्मा'ची स्थिती स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे एखादा कुशल कारागीर हत्याराचा वापर करूनच लोखंड कापतो किंवा लाकूड तासतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष कर्माचा त्याग न करता, ते कर्म ईश्वरार्पण बुद्धीने आणि फळाची आशा सोडून करतो. अशा प्रकारे कर्म करूनही तो कर्माच्या परिणामांपासून मुक्त राहतो. जेव्हा कर्मातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट होतो, तेव्हा ते कर्म बंधनकारक ठरत नाही, तर ते मोक्षाला कारणीभूत ठरते. हे सर्व त्या ज्ञानी पुरुषाच्या बाबतीत अत्यंत नैसर्गिकरीत्या (स्वभावतः) घडते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते काम आपले कर्तव्य समजून केल्यास आपल्याला मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांच्या मागे न लागता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केल्यास त्यांना अभ्यासाचे ओझे वाटत नाही आणि ते सहजपणे यशस्वी होतात.

ज्ञानी पुरुष कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो आणि कर्माचा उपयोग करूनच कर्माचे बंधन कसे तोडतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'योगारूढ' अवस्थेचे मर्म सांगतात. साधक जेव्हा इंद्रियांच्या भोगांपासून आणि कर्माच्या फळांच्या अपेक्षेपासून मुक्त होतो, तेव्हा त्याच्या मनातील 'संकल्प' (म्हणजेच हे करू किंवा ते करू ही वृत्ती) मावळतात. जोपर्यंत मनात संकल्प असतात, तोपर्यंत चित्त स्थिर होत नाही. जेव्हा संकल्पांचा पूर्णपणे त्याग होतो, तेव्हाच मनुष्य खऱ्या अर्थाने योगाच्या शिखरावर आरूढ होतो, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष देणे म्हणजे संकल्पाचा त्याग करणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासाच्या प्रक्रियेत आनंद मानणे ही योगारूढ होण्याची पहिली पायरी आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला 'योगारूढ' व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, युद्धाच्या प्रसंगी मनात शंका किंवा मोह बाळगणे चुकीचे आहे. प्रत्येक व्यक्तीला समाजात आणि जीवनात एक विशिष्ट कर्तव्य (स्वधर्म) दिलेले असते. अर्जुनासाठी क्षत्रिय म्हणून युद्ध करणे हा त्याचा स्वधर्म आहे. जेव्हा माणूस आपले कर्तव्य कोणत्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि संभ्रम न बाळगता पार पाडतो, तेव्हाच त्याची आध्यात्मिक प्रगती होते. 'निभ्रांता' या शब्दाचा अर्थ असा की, मनात कोणताही संशय न ठेवता पूर्ण निष्ठेने कृती करणे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादे कठीण काम करायचे असते, तेव्हा 'ते करू की नको' असा विचार करून वेळ घालवण्यापेक्षा, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने पूर्ण करावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याचा विचार न करता, अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य मानून त्यात मग्न व्हावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा संभ्रम सोडून क्षत्रिय धर्मानुसार युद्ध करण्याचे आवाहन करत आहेत.