🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाच्या अवताराचे गुपित उलगडून सांगतात. परमात्मा हा 'अज' म्हणजे ज्याला जन्म नाही आणि 'अव्यय' म्हणजे ज्याचा कधीही नाश होत नाही असा आहे. तो सर्व प्राणिमात्रांचा ईश्वर आहे. तरीही, जेव्हा तो मानवी रूपात प्रकट होतो, तेव्हा तो आपल्या त्रिगुणात्मक मायेचा (प्रकृतीचा) स्वीकार करतो. सामान्य माणसाचा जन्म हा कर्माच्या बंधनामुळे होतो, परंतु ईश्वराचा अवतार हा केवळ त्याच्या इच्छेने आणि जगाच्या कल्याणासाठी असतो. तो मायेला आपल्या ताब्यात ठेवून कार्य करतो, मायेच्या आहारी जात नाही.

आपल्या दैनंदिन जीवनात संकटे आली तरी आपल्यातील आत्मशक्ती कधीही नष्ट होत नाही हे लक्षात ठेवावे. उदाहरण: जसा सूर्य ढगांमागे लपला तरी त्याचे अस्तित्व संपत नाही, तसेच कठीण काळातही आपली आंतरिक शक्ती जागृत ठेवून कार्य करत राहावे.

भगवान श्रीकृष्ण आपल्या दिव्य जन्माचे स्वरूप आणि अविनाशी असूनही ते कसे प्रकट होतात, याचे वर्णन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अकर्तृत्व आणि मानवी भ्रमाचे स्वरूप स्पष्ट करतात. जेव्हा आपण नावेतून प्रवास करतो, तेव्हा आपली नाव पुढे जात असते, पण आपल्याला असे वाटते की काठावरची झाडे मागे धावत आहेत. हा केवळ दृष्टीचा भ्रम आहे. त्याचप्रमाणे, प्रकृती किंवा देह कर्म करत असतो, परंतु अज्ञानामुळे माणसाला असे वाटते की 'मी' (आत्मा) कर्म करत आहे. जो मनुष्य आत्म्याला कर्ता मानतो, तो त्या नावेतील प्रवाशासारखाच भ्रमात अडकलेला असतो. शुद्ध ज्ञान प्राप्त झाल्यावर हा भ्रम दूर होतो आणि समजते की आत्मा स्थिर व अकर्ता आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा बाह्य परिस्थितीमुळे स्वतःला अस्वस्थ करून घेतो. उदाहरणार्थ, चालत्या ट्रेनमधून पाहताना जग धावताना दिसते, पण स्थिर राहून पाहिल्यास सत्य समजते. कठीण प्रसंगात स्वतःचे मन स्थिर ठेवल्यास आपल्याला परिस्थितीचे खरे स्वरूप समजते आणि आपण चुकीचे निर्णय घेत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याचे अकर्तृत्व पटवून देण्यासाठी नावेचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले, नैतिकदृष्ट्या योग्य असलेले आणि प्रसंगाने प्राप्त झालेले कर्तव्य कधीही टाळू नये. ज्ञानी माणसाने देखील समाजासमोर आदर्श ठेवण्यासाठी आपली विहित कर्मे (शास्त्रोक्त कर्तव्ये) अत्यंत निष्ठेने आणि फळाची आशा न धरता केली पाहिजेत. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, ते कर्म ईश्वराची सेवा मानून करणे श्रेष्ठ आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात, तर अभ्यास करणे हे तुमचे 'विहित कर्म' आहे. कंटाळा न करता किंवा परीक्षेच्या निकालाची अतिचिंता न करता, वेळेनुसार जो अभ्यास समोर येईल तो प्रामाणिकपणे पूर्ण करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत व्यक्तीने आपली नैसर्गिक कर्तव्ये अनासक्त वृत्तीने कशी पार पाडावीत, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.