🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना मेरु पर्वताचे उदाहरण देतात. प्रलयकाळात जेव्हा सृष्टीचा नाश होतो, तेव्हा अत्यंत वेगवान आणि विनाशकारी वारे वाहतात. पण इतका मोठा वारा असूनही तो अचल अशा मेरु पर्वताला यत्किंचितही हलवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर झाली आहे, त्याला संसारातील सुखाचे प्रसंग किंवा दुःखाचे डोंगर विचलित करू शकत नाहीत. तो दोन्ही स्थितीत समान आणि शांत राहतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मोठे यश मिळते किंवा मोठे संकट येते, तेव्हा आपण डगमगून न जाता शांत राहिले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता किंवा खूप जास्त गुण मिळाले तरी हवेत न जाता पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना मेरु पर्वताचे उदाहरण देऊन त्याची अढळता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे भयंकर परिणाम स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, संशय हा माणसाचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. ज्याप्रमाणे एखादे मोठे छिद्र जहाजाला बुडवू शकते, त्याचप्रमाणे संशय माणसाच्या जीवनाचा आणि कर्माचा नाश करतो. संशयामुळे माणसाची बुद्धी स्थिर राहत नाही आणि तो ध्येयापासून भरकटतो. आध्यात्मिक मार्गावर चालणाऱ्या साधकासाठी संशय हा सर्वात मोठा अडथळा असून तो विनाशाचे द्वार मानले जाते.

दैनंदिन जीवनात स्वतःच्या क्षमतेवर संशय घेऊ नका. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या वेळी आपल्या अभ्यासावर संशय घेतला, तर तो आत्मविश्वासाने उत्तरे लिहू शकणार नाही आणि त्याचे नुकसान होईल.

ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या मार्गातील संशयाचे घातक परिणाम या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्य देहधारी आहे, तोपर्यंत कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे अशक्य आहे. प्रकृतीचे गुण (सत्त्व, रज, तम) मनुष्याला सतत क्रियाशील ठेवतात. अगदी झोपेतही श्वासोच्छवास सुरू असतो, जे एक कर्मच आहे. त्यामुळे कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा ते निष्काम भावनेने करणे हाच खरा मार्ग आहे. कर्माचा बाह्य त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण जबाबदाऱ्या टाळू शकत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा करण्यापेक्षा तो आपले कर्तव्य समजून आनंदाने केला पाहिजे, कारण कर्म टाळणे शक्य नसते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कोणत्याही सजीव प्राण्यासाठी कर्माची अपरिहार्यता समजावून सांगत आहेत.