🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची आशा न धरता आणि मनात कोणताही संशय न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. 'विहित कर्म' म्हणजे जे आपल्या वाट्याला आलेले, समाजाच्या आणि धर्माच्या दृष्टीने योग्य असलेले कार्य आहे. अर्जुनासाठी युद्ध करणे हे त्याचे क्षत्रिय कर्तव्य होते. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, जेव्हा माणूस संशयरहित होऊन कर्माचे आचरण करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मला जमेल का?' किंवा 'याचा मला काय फायदा होईल?' असा विचार करण्याऐवजी, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने पूर्ण निष्ठेने करणे, उदा. विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अनासक्त भावनेने स्वधर्म पालनाचा उपदेश करत असताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अद्वैत स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे आकाशामध्ये सूर्य एकच असतो, परंतु पृथ्वीवरील विविध जलपात्रांमध्ये त्याचे प्रतिबिंब पडल्यामुळे तो अनेक असल्याचा भास होतो, त्याचप्रमाणे परमात्मा किंवा आत्मा हा तत्वतः एकच आहे. मात्र, अज्ञानामुळे किंवा देहबुद्धीमुळे तो प्रत्येक शरीरात वेगवेगळा भासतो. पात्रातील पाणी हलले तरी सूर्याला काही होत नाही, तसेच देहाच्या सुख-दुःखाचा आत्म्यावर परिणाम होत नाही. हा आत्मा 'अलोकु' म्हणजे इंद्रियांना न दिसणारा पण सर्वव्यापी आहे.

आपण सर्वांशी प्रेमाने वागले पाहिजे, कारण सर्वांच्या शरीरात एकच आत्मा वास करतो. उदाहरण: जसे शाळेत सर्व मुले वेगळी दिसली तरी सर्वांची शिकण्याची ओढ एकच असते, तसेच सर्वांमधील ईश्वरी अंश एकच आहे हे ओळखावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे स्वरूप सांगत आहेत आणि ज्ञानेश्वर महाराज तो आत्मा एक असूनही अनेक कसा वाटतो हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे आणि ते टाळता येत नाही. कर्माचा त्याग केल्याने मोक्ष मिळत नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडल्याने मनुष्य बंधनातून मुक्त होतो. जेव्हा आपण 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि 'मला हे फळ मिळावे' ही इच्छा बाजूला ठेवून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला ईश्वराकडे घेऊन जाते. हेच खरे कर्मयोग आचरण आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा गुणांची सतत चिंता न करता, केवळ मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. हेच फळाची आशा सोडून कर्म करणे होय.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला फळाची आसक्ती न धरता कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत.